■ 





I, 





III Boek. 



Hooftfl. 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



tragemata adhibentur Halua vel Alua di&a , quae 

 praeparantur ex groflb modo confciflis Canarii nucleis, 

 cum Calappa & faccharo nigro vel arboreo commix- 

 tis & in craffam paftam redaftis , ex qua quadratse 

 formantur placenta? , quas in fartagine parum fupra 

 ignem torrent. Hifce Marmilladis ipforum convivia 

 diebus feftivis funt obpleta, quibus maxime dele&an- 

 tur atque indulgent, licet oleofum praebeant faporem, 

 nationi noftrae ingratum. Sed cum hifce placentis eft, 

 uti cum afino iEfopi , qui Carduos loco Ladtucae come- 

 debat, dicebatque, ut funt labia, ita & olus eft. 

 * Vox Halua meo judicio derivari poteft ab Arabico 

 Halwan & Halwa, id eft edulium ex Melle & faccha- 

 ro confe&um , five quodvis opus dulciarium , nam Am- 

 boinenfes hac Alwwa deleclantur , & eadem forma 

 exhibent , qua apud nos Cydoniatum aliquod five 

 Marmillada. 



•Si Canarii fruftus recentes copiofe ingerantur, pe- 

 ctoris oppreflionem cauflant , unde nocent iis , qui tufli 

 ficfe laborant: Si inter Sagueri potum multumcome- 

 dantur, caput gravant, citoque inebriationem cauf- 

 fant ; Ex Canariis ficcis , cum faccharo & Oryzae fari- 

 na contritis, placentulae formantur, quas Portugalli 

 Boruwa & Lado vocant , ad cruftulata quoque adhi- 

 bentur loco Amygdalorum ; qui & faccharo etiam ob- 

 ducuntur , fed oleofum dant faporem , quum non nifi. 

 ex Canariis vetuftis & ficciflimis id fieri poffit. 



Si arbores ha? fenefcant, folent albam & tenacem 



49 



der Amboins Bancquet-werk Halua of Alua gena 

 bet <welk gemaakt <wert van grof gejhedene korrels , met 

 Lalappus , en brume of boom-zuiker gemengt , tot een dik- 

 ke deeg , waar vanze vierkante koeken maken , en in een 

 panne een wemig over 't vuur roojlen, van dezemarmil- 

 lade ziet men alle bare maaltyden op feefidagen opgepropt, 

 en by bun lieden in groote agting , boewel 't zeerolyacb- 



lipp 



fmaak is, en voor onze Natie onlieflyk 

 letdeze bruintjes, als met dien Ezel by jEfoph 

 dijtelen in plaats van Salade at . en zeide : Zo ah 



Het woort Halua kan my Ties oordeels afgeleid isoerden 

 van bet Arabij'cbe Halwan en Halwa, dat is een eetba- 

 fpys^ «# boning en zuiker toegemaakt , of alle zoete kojl, 



zoetigbeid zeer veel 

 ebruiken als by ons de 

 uien en diergelyke. 



Amboineeze 

 bouden , en op die zelve manier L 

 Marmeladens , ofte de Cbeley va 

 Als men veele verfcbe Canaris 



geene 



op de borjl, daaromze 

 de drooge boeji gequelt z 



Tujfcben 



maaken 



i ae isagueer veel gegeeten , befcoaart bet booft, 

 vroeg dronken. Uit de drooge Canaris met 

 vmKxr m rjs-meel geixireeven , maakt men ook peper +koek- 

 jes , en morzellen , die de Portngeezen Boruwa en La- 

 do noemen , zo werdenze ook in de Taarten gebruikt , in 



plaats 



die f maaken vry wat olyacbtig 



niet dan van oude en zeer drooge Canaris kan maken. 

 Als deze bo omen oud werden , pi 



exfudare refinam, fed ranflimam , fi inferior trunci hers van baar tegeven, doch zeerfcbaars, als meninde 



pars vel prope radices incidatur arbor: quo arbores onderfte flam of bloote wortelen kapt- htm t*iA*r j* *™. 

 Funt vetuftiores , eo copiofiorem effundunt hanc re- " ■ 



finam, quae in junioribus non reperitur vel faltem ra- 



men zyn , boe meer hers datze geven , maar aan de jonge 

 ' " *"" f zeer weinie:* daar en tezen 



riffime , econtra fortem ac refinofum fpargunt odo- fierke en hersachtige reuk van booty als menze in deft 



rem * fi harum truncus lsedatur : Quo magis arbores 

 hae nlveftres funt, quoque minus coluntur, earumve 

 fruftus decerpuntur 3 eo copiofiorem fundunt reii- 

 f nam, quamdiu enim funt fertiles , plurimosgue gerunt 

 fruftus, hsec non reperitur. Gummi hoc leu refina, 

 fi fit ficca , eft alba , inque parvis granulis fibi invi- 



ft 



d 



geven y want zt 

 men *t hers niet. 



veer den , boe meer bets datze 

 rykelyk vrucbt dragen , vind 



De Gom of bers droogt voit op 



kruimpjes aanmalkander *,„,<» ,» w , WJ 



taayer als ongel, befterft 



cem adhaeret, inftar albse Caphurae , fed mollior eft <uoat geel. Vers zynde is 't zofterk . 

 & tenacior inftar febi, fenfimque flavefcit. Si fit re- booft befwaart, en een gantfebe kamer 



> 



Campbur, 

 etter tyd 

 dat 7 bet 



cens ,, tarn gravem fpirat odorem , ut caput infeftet 



leid. 



totumque repleat cubiculum , in quo depofita eft. In op Ceram 



Op 



en voerd tot an- 



\fgd 



Amboina hsec refina eft rara, fed frequentior occur- ders niet gebruikt, dan dat men bet met gruis en al in 

 rit in Cerama remotisque montibus , nee ad ullum a- -—*—-» «--> - • - - • 



lium adhibetur finem , nifi quod foliis obvoluta ficcis, 

 tamquam fax comburatur , fed gravem fpargit odorem. 

 Quando hae arbores copiofe hoc gummi fundunt , nul- 

 los amplius dant frudlus , unde & incolae ftulti eflent, 

 fi hafce arbores confervarent , ut gummi tale exftillaret, 

 quum arbores has ad viftum ipfis adeo conducant, fi- 

 mileque alise infuper arbores ipfis fatis fuppeditent, 



a - bewind, vw . r 9WWWr . 



of kaarzen verbrand , als andere Dammers , boewel- 

 ncde befwaarlyk van reuk vallen. Als nu de boomen 

 rtyk van deze Gom uitgeven , zo voillenze gene vrucb- 

 rneer dragen, daarom de Inlanders onwyfilyk zouden 

 i , deze boomen , daarze zo nodige onderooud van beb- 

 , tot bet druipen van deze Dammar tegewennen , dier- 

 ke zy met menigte van andere boomen kannen bebben. 



fru&usque etiam perdant, qui ipfis funt ita necefla- en maakt en als dan , dat de vrucbten boven bederven 



rn. 

 Ob eandem quoque rationem hujus arboris lignum 



non expetitur ad sedificia vel mechanica , exceptoquod 

 ex amplis ejus fruftis ac fegmentis vetuftillimorum 

 truncorum ingentia formentur dolia ac crateres Doe- 

 langs vocata, ut & breves remi, vel cochlearia Pan- 

 gajos difta: Vetuftarum arborum lignum foco op- 

 time infervit, unde & adhibetur ad turnos calcarios 



exftruendos. 

 Haec arbor , licet glabrum ac purum gerat corticem, 



% daar bun meer aangelegen is. 

 Uit dezelve reeat 



iverk gebruikt , bebalven dat men uit de breede vlerken , 



.a 



riemen of fcbep-lepels 



genaamt, als medc de korte 



oude boomen geeft 

 is • om kalk-ovens 



te maken. 



gebruikelyk 



— ,.- „ v h „ , Dezen boom, boewel by een effen en zuivere fchorffe 



plures tamen in ramis nutrit & fuftentat plantas, qua; beeft, moet ecbter op zyne takken veele vreemde planten 

 fpurias ac parafit^ ipfam ita exhauriunt & emaciant, voeden^welke boere- kinder s bem zodaniguitmergelen,dat 



ut fterilis demum fit; hocautemfit, quod per noftem 

 plurimsin hac quiefcant aves, 6c quidem plures quam 

 in aliis arboribus , ac praefertim palumbae , quas per 

 ftercus fuum aliarum arborum femina in hujus arboris 

 ramos dejiciunt, quse ex eorum corticibus fuum capiunt 



laatften onvrucbtbaar werd, dit komt by, am 

 Vr des nagts veelderbande vogelen op deze takken ruft 

 meer dan op andere boomen , inzonderbeid wilde duit 

 die dan door den afgang zaden van andere boomen op 

 zes booms takken laaten vallen ♦ die dan bekhven * en 



nutrimentum : Inter cameras aviculas eft Cacopit di- defcborjje baar 



6la , forma noftro Regulo fimillima , ex cujus fter- 

 core in diverfis arboribus excrefcit aliena planta in- 

 ftar Vifci in Quercu , quas fuo defcribitur loco nomi- 



gedaante ons Koninxt 

 \fgang opverfebeide boomen fpr 



plant e , geiyk de Mispels op 



ne Vifci Cacopit. Quae peculianter copiofe & faspius men, op zyn plaats befebreven onder den naatn 

 iir Canariis confpicitur, eftque fpecioium tales viri- cur ~ 



des quafi filvas,in arbore crefcentes, videre, eo praefcr- 



tim tempore , quum cunfta fere fua dimifit folia : Plu- 



rimx etiam Angrece fpecies ipfi increfcunt, qua? mi* 



rum gerunt florem, nee unquam in terra crefcunt, 



item Pbyllitis Indica aliseque Filicum & Driopteris 



fpecies, nulla autem planta ipfi magis nocet , quam 



Varinga , ac prsefcrtim ilia parvifolia , quse fine du- 



bio 



t „ onder 



op de Canari-boomen , zynde fpeculatie 



en op een boom , in die tyd , < 

 fgeworpen beeft. Men vind 



le gejlagten van 't Angree op , een rare bloeme , die nooit 

 op de aarde waft, als tnede de Phyllitis Indica ofHerts- 



, en andere zoort van Driopteris; Maar geen 

 fcbddelyker gewas voor bem is , als de Varinga , inzon- 



T 3 der- 



tongen 





\ 



• 





