





167 



de J'cberfft 

 mengt , 't welk ecbter tot de toortzen beauaamjl is. De 



Jl 



Jcboon 



rV 



Amboinfcben Dammar 

 en doorfcbynend 



III Both VII. Hooftfl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



fum eft, unde ftcile ab aliis diftinguitur, plurima au- dere onderjcbeiden kan, de meefteis vuiL na deneroene 

 tern ejus pars eft inpura, ad vmdem vel mgncantem enfuoarten trekkende, om datze van den boom afdruipen 



accedens colorem , quum per arborem deftillans fefe J " - ' * -*- e - t —" •• v .r 



cum cortice aliisque foli iordibus commifcet , quod 

 tamen facibus optime infervit. Pellucida vero ejus 

 frufta referunt Amboinenfium Dammaram Batu, led 

 non ita pellucida funt,necitaeleganterflava,atmagis 

 viridia inftar vitri,fed lentiora,nec ita in ramenta dif- 

 filientia s uti Dammara Batu 4 hujus quoque Damma- 

 ra; frufta, licet fint ficca, fibi invicem tamen adhe- 

 rent, fi per aliquot tempus fibi fuerint inpofita , quod 

 in reliqua Dammara non obfervatur. Carbonibushaec 

 inpolita ingratum fpirat odorem , immo fere foeten- 

 tem , nihilominus tamen ab incolis ad faces adhibe- 



magis dat , fi igni injetta fueritj 

 Dammara Selan , inque aqua tepida mollefcit $ 



ftukken 



ifbreeken 



mat 



^ » ^ ^ ^w » ^ ^ W 



fiinkende 



droog , kleven eel 

 op malkander leggen , 't welk < 

 Op koolen geeftze een ohliefft 



tur. 



Inlanders tot bet branden van toortzen gebfuikt. Zy 

 knerft meer op de koolen, dan de Dammar 



maaken 9 tot bewys , datze meet 



leu liquida fit > argumento 



fubftantiam 



fs magis & aquofae eflb naturae , quam reliquae red- 



m 



eft album , molle , leve , nee durabi- 

 medulla fungofa repletum , fatisque fenefcit, 



berjft 



ivateracbtig 



dan andert 



nse. 





le 



fed ob fragilitatem a fortioribus vends facile prope 

 radices confra&um difpergitur. 

 Ami tempus. Fru&us maturefcunt menfibus 



■ 



. Ret bout vdn den flam is wit , week, licbt, enniet 

 durabel, met een voos bert, en komt.wel tot eenige qu- 

 derdom , maar word wegens zyne brosbeid door de Jlerke 

 winden by de wort els dikwils afgebrooken 



yp in de Weft-Mou- 

 dentalibus 5 qui in infulis ad Hefperum litis funt men- fon , % t welk in de Wejltrfcbe Eilanden de regen-maan 



fes pluviofi , tumque nulla Dammara in arboribus re 

 peritur, fed in menfibus Orientalibus , quum ibi lit 

 anni tempus liccum , arboresque flores incipiant pro- 

 ducere : Homines has non colunt , quae nee crelcunt 

 circa hominum aedes , fed in altis tantum montibus , 

 in magnis infulis. 

 Nomen. Latine Canarium Decumanum* Malaice 



weer is 



yum wim, inzn gec^ Dammar aan de boomen, 

 de Ooft-MduJJon , wanneer 9 t aldaar droog 

 e boomen beginnen te bloeyen. De menfeben 

 boomen niet , gelykze 00k niet waffeben om- 



tfeben y maar in y t booge ge- 



rgte, en op g 



Naam. In t Latvn Canarium Decuman 



Befaar & Canari Xula. Ternatice Nia, Haffu Haffu Maleyts Canari Befaar, */* Canari Xula , op 



Xula , & folummodo Haff\ 

 ftus dicuntur Haffu Gogira, r 

 poluio. Amboinice in^oero 

 circa Tomahou Cami. 



Tar vel Tal Ami 



Bop 



Nia, Haffu Haffu Xula , in Jlegts Haffu , waar 



noemen 



mm 



& 



Amin> & Carnal Amin 



Ejus relina vocatur Dammara 



Boppolulo. 



op Boero Yar of 



Tomabou Cami. Het bersdaarvariwerdRenaamt 



ocus 



Dammara 



fed 



Dammar 



In 



plurima invenitur in infulis Xulaflenfibus , & Moluc- 

 cis in Gelolo , Boero , magnaque Cerama . fed 



non frequenter , ut & minori copia in Boetona , di { 



Celebes ora Orientah , in locis autem ad Hefperum in 



maxime litis eft ignota , ut & in omnibus horum par- al 



vis infulis: Facile autem h®c arbor propaganda eft, <vc 



faepius enim ejus nuces hie in Amboina in meum ab- na 



jeci hortum , quarum plurimx , quas terram tangerent, m< 



radices egerant ac progerminarant 5 uti (Sc hinc inde mi 



quaedam etiam inveniuntur arbores, tali propagate wortgeteelt. 

 modo. , _ _ 



1 vindze meeft in de XulaaflTe Eilanden , in de Moluc 

 op Gelolo , op Boero , engroot Ceram , docb niet overvloe* 



)p Boeton , en Celebes Oofi 

 de Wefielyker plaatzen isze onbekent , eelyk medeop 

 1 kleine Eilanden bier omtrent> zy is echter licbtelyk 

 )rt te planten , want ik bebbe de nooten bier in Amboij 

 dikwils in de Tbuin weg gefmeeten , waar van de 

 ?Jte 9 die de grond raakten , uitgefebooten war en , gelyk 



daar nog eenige boomen <oind> op die manier 





jefti 5 eleganter depurati 

 erminant 



occurrunt 



P 



1 



dejlrandt 



us infulis funt abrepti, inque mare adducti, ubi diu 

 fludtuantcs tandem in litus ejiciurttur. 



Ufus. Arbor ipfa nullum fere prxbet ufum , ex^ 

 cepta ejus refina feu Dammara, ac primo quidem 

 apud Xulanenfes & Boeronenfes ad faces adhibetur 3 

 fumiturque hsec Dammara inpura , Uti naturaliter eft, 



mifcetur cum pulvere contrite terra vel 

 cinens , quae fimul Gomuto foliis obvolvuntur in 

 formam ' t acum : Cinis ac terra huic mifcetur , ut 

 continuo ardeat , minusque ftrideat. Secundo a Ter- 

 natenlibus ufurpatur ad oblinienda navigia , coquitur- 



3ue mixta cum Oleo Calappi & Santang , uti fupra 

 e Dammara nigra fuit didlum > hasc autem Damma- _ ^ 



ra difficiliorem praebet coftionem , quum inter coquen- Dammar wit my wat moeyelyker op te kooken, om dat 



-— *•— A*-u.+*-*m c„™« imo ^ Mn 't kooken komende zomagtig opjhvetden overloopt 



quae 



■ 



de Zee uitgefmeeten > fraai gezuivert, eu / c$* 57 uuuw , 

 maar die komen niet op; zynde buiten twyffel door de Ru 

 meren op groote Eilanden afgefpoeld , en in Zee gevoert 9 

 daarze dan lang gedreven bebben , tot datze tegens deze 

 kujt aankomen. 



Gebruik. Fan deze boom is bykans niets ingebruik, 

 dan f t bers of Dammar , eerflelyk by de Xulanefen en 

 Boeroefen tot *t branden , nemende deze Dammar zo vuil 

 alsze is , en mengen daar nog meer Jlof van klein gewre* 

 ven aarde of ajjebe onder , en winden bet t'zamen in blad.e- 

 ren van Gomuto 9 tot de gedaante van een toortze: De 

 Jlof of affebe werd daar onder gedaan^ om dat bet tefta- 

 diger brande , en min knerffe. len tweeden wordze meejl 

 by de Ternatanen gebruikt , tot bet pikken der vaartuigen 9 

 viet Calappus-Oly en Santam gemengt en. opgekookt, ge- 



Dammar ^ Nigra gezegt is, maar 



Quidam montani Xulanenfc 



qui 



1 



dum vehementer intumefcat , fapiusque fupra vas 

 fefe elevet , ita ut vix retineri poffit , unde lento co- 

 quenda eft igne , fenfimque Oleum ipfi infundendum 



eft. 



comedunt nu- 



UWJ , Ull .w^-w/Canarios , licet, 'uti diftum fuit, vix 

 decorticari poflint, & Cephalalgiam cauflent ns , . 

 non adfueti funt; Alphorenfes Cerama; ex ns Bagua 

 panem coquunt , fed plurimum circa finum Cauwen- 

 fem. Quidam maritimi harum infularum incolje pu- 

 tamen magni Canarii fupra porphyritim cum aqua 

 conterunt, obliniuntque hac tritura oculos con- 



W1U1WU ^ W1 j 7 n .j .:!:- aeftu 



contrahunt. Omne armorum genus , 



bria habet , hac Dammara firmatur , ha?cque pnus 



contunditur , contula replentur cava manubriorum , 



turn 



daarom menze 



een lankzaam 



kens ingietem 





Zommi 



Canaris. boewelze 



jchellen zyn , en booft-pyn veroorzaaken by die geene 



Alpboereezen van Ceram ma 



daar van , docb rneeft omtrent de 



Inlandfcb 



quod manu- 



ken boar Bag6a-bn 



bocbt van Cauwa. 



ven defebaal van de groott^Canary met water op een fi 

 en befmeeren daar niede boar oogen tegens de pyne en brant, 

 die zy van de bine der Zonne krygen. Alderbande ge~ 

 weer, dat in de begten enjleelen moet Jlaan , maakt men 

 met deze Dammar vaft , fiootende eerft de Dammar , en 



jlrooyende dezelve in gat en tan de begten* daarnamaakt 



men 





i 













