» 



I 





III Boek. VIII. Hooftft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



,ii 



ren 

 quam 



juniores , in fumma enim rachidis parte tales quafi ra- 

 cemi oriuntur, plurima gerentes parva fquamofa 

 petala feu foliola , quae tanquam flofculi apparent, 

 fed dein degenerant in rachides & folia : Talem colui' 

 arborem usque in annum decimum fextum , talesque 

 racemos tamquam veros habui flores , fed hifce nihil 

 aliud umquam fubfequebatur nifi folia, donee tandem 

 defcripti ac veri prodirent flores. 



Trunci lignum viride ruffefcit , fed ficcum eft fu- 

 fcum inftar Sideroxyli , cui etiam fimile eft duritie & 

 pondere fuo, fibris autem conftat craflioribus, mi- 

 nusque durabile eft , nee ita nitide poteft poliri , fub- 

 ftancia enim ejus eft adeo crafTa , ut hinc inde in ligno 

 hoc ven;e appareant craiTae refina alba repletss , quae 

 inter elaborationem ligni decidit , afleresque inaequa- 

 les foraminibusque excavatos reddit. Caeterum ex 

 hifce truncis nulla vel pauca admodum exftillat refi- 

 na, nee nifi in fumma ipforum fene&ute, quae alba en niet vergadert werd 



l69 



want aan 't uiterjie der ryskens koomen diergelyke trof- 

 fen wort, met veele kleine en febubacbtige blaadj es , die 

 men voor bloeizel zoude aanzien , docb veranaeren in 



opg 



zel aangezien , daar op telkens niets volgde , dan blade- 

 — tot dat eindelyk bet voornoemde regie bloeizel voort- 



li 



ros 



Het bout van den flam groen zynde , is 

 maar bejlerft bruin, als yfer-hout, dat bet ook aan bar'- 

 digbeid enfwaarte welgelykt, docb isveelgrofdradiger, 

 min durabel , en laat zig zo glad niet voerken , want bet 

 ts zo grof van fubjlantie , dat men bier en daar in 't bout 

 dikke ader en ziet van mitten hers , 't welk in *i w'erken 

 uitvallende , de planken oneffen , en met kuiltjes maakt : 

 anderzints druipt uit deze jlammen geen of weinig bers ' 

 en dat in bar en boogen ouderdom , "t welkvoit en bryzelig is\ 



eft & friabilis , neque colligitur. \% 



Femina truncum gerit rugofiorem , comamque den- 

 fiorem , folia autem ejusdem funt formae , fed majora 

 & quogue alternata , lex ottove in uno latere , quo- 

 rum inferiora & fuperiora funt breviffima , fex & o6to 

 pollices longa , media autem novem & decern , pal- 



* -v 



Het Wyfken heeft een ruigere feborfft 



m t 



eene 

 zyn 



dezelfde fatzoen , maar grooter , me- 

 wwiffelt tegens malkander Jlaande , zes en acbt op 

 zyde , waar van de acbterfle en voorfle de kortjle 



middeljl 





mam vero lata funt, brevibus crafiisque infidentia pe- en een hand breed, op korte en dikke Jleeltjes jlaande 





tiolis , plurimis quoque transverfalibus & parallelis 

 coftis pertexta, infenus rugofa,fed non ita quam ma- 

 ris, funtque magis flaccida, fed quoque exefa,colo- 

 rem habent pallide viridem, fique trattantur vel mo- 

 ventur, crepitant. 



In junioribus arboribus novem vel decern folia in 

 una rachfdis parte locantur, funtque magis lanuginofa 

 quam in vetuftis : In ramulorum extremo itidem ac 



met veele evenwydige dwers-ribben doorreegen , van on- 

 deren mede ruig , docb minder dan aan 't Manneken , en 

 flapper, ook zeer doorvreeten, van een bleek-groene co- 

 leur, en in H bandelen rammetende. >. . 



Aan de jange boomen ftaan negen of tien bladeren aan 

 een zyde , en zyn wolacbtiger dan de oude. Aan bet ui- 

 terjie der takskens ziet men insgelyks , en voor eerk aan 



primo in junioribus arboribus apparent foliola quae- febubs 



blaadj 



dam racematim 



congefta 



ac fquamofa, quae male, 

 pro floribus habentur, talia quoque ex foliorum alis 

 progerminant. Hifce autem veri fubfequuntur flores 

 ejusdem forma? ac maris , fed paulo majores 3 atque 

 his iterum alter flos ejusdem cum defcripto formae > 

 fed major , magisque Canangce florem referens 5 ex tri- 

 bus magnis formatus petalis fpathaeformibus 5 in ve- 

 ro triangulo pofitis , magisque extends quam in Ca- 

 nanga , funtque magis fcabra , & colorem pallidiorem 

 gerentia, ex gilvo nempe & viridi mixtum, venofa 

 porro funt & rugofa, & uti fupra notatum eft, binis 

 tribusve intermediis aneuftioribus linguaeformibus 



rfponk 



der bladeren. Hier op voh 

 if de fatzoen , als aan % t Manneken 



abufivelyk 

 daar Jlaan 



• 



wat grooter , 

 *-*~«lf defatted** 



wr op de tweede bloem 9 ook meed 

 docb 



. „ . jrooter y en beter na de Cananga- 



bloem gelykende, gemaakt van drie grootefpatcUformige 

 blaadj es , regt in een drieangel Jlaande , en meer geopend 



ookjtyver en bleeker van colour , 



dan aan de Uananga 

 te weten , uit vaaT 



ipelt 9 als bove\ 



fmalle 



zen. 



Hafel 



petalis donata,- Flores hi funt racemofi uti in Cananga, 

 cujus odorem etiam, fed debijiorem fpirant: In no- 

 rum centro fruftus formatur Nucem avellanam refe- 

 rens leviter acuminatam, cujus putamen tenuius eft, 

 continetque nucleum mollem cinereum , ingrati magis 

 faporis quam Canarii, quique teredine craffo & pm- 



gui plerumque perforatus eft, Flos circa hanc nu- 

 cem diu emarcidusdependet,plurimumquecuminma- rype nodtjens ook 



tura fimui decidit, nuces autem hx, fi fint mature, Perkens gegeeten. 



folse decidunt, & apris cibo funt* 



tuffeben beiden ; zy bangen met bosjens by malkander 

 gelyk aan Cananga , wiens reuk zy ook Jlappelyk naboot 



" ' n <werd de vrucbt geformeerd , dewelk 



fp 



febaal wat dundet is , en daar binnen een weeke grau- 

 acbtige beefl, onlieffelyker van fmaak dan Canaris , en 

 meefi van een dikke vette worm doorvreeten. De bloem 

 blyft rondom dit nootjen langen tyd vajl bangen y en valt 

 meeft onryp met dezelve te gelyk af, anderzints vallende 



alleene af, en werden van de wilde 



\ 



Feminse lignum non ita fufcum ac tdurum eft quam 



Het bout van 't Wyfken is zo bruin en hart niet, als 



mans , 

 inutile : 



multoque levius eft, fungofius, & xdificiis van 9 t Manneken, veellicbter, voofer, en tot bouwen 



Ex his autem truncis fummam adfequentibus onbequaam. Uit deze Jlammen nu, alsze mede tot fwa- 



feneftutem, licet non laedantur > fponte effluit copio- re boomen geworden zyn, al quets rhenze niet; vloeid o - 



fa flavefcens refina ubique ex rimis & fifluris corticis vervloedig een geelacbtig bers , over al uit de febeuren en 



exfucjans, quae magna etiam reperitur quantitate in- 

 ter ipfum corticem & lignum , immo in ipfo etiam 

 ligno crafiis contenta venis, ita ut nulla mihi fit.no- 

 ta arbor ^ qu^ tanta copia refinam exhibeat , 



rami 

 enim faspe in hac obfervahtur arbore, ex mera quafi 

 refina conftantes ad trium quatuorve pedum longitu- 

 dinem, hujusque coni cruris habent craffitiem , vulgare 

 enim eft, fi coni ex ramis dependentes brachii craffitiem 

 habeant , atque ego ex Xula frufta hujus refine accc- 

 pi, quae artificialem referebant fcopulum : Refina h^c 

 (qux communi vocabulo Dammara dicitur) mox in- 

 durefcit , quamprimum ex arbore exfudat , eftque in 

 quibusdam arboribus flava, in quibusdam obfeure vi- 

 "" " ' "" in aliis partibus femipellucida 



ridis feu nigricans 



ut vix 



adeoque fimilis crudo nee depurato Succino, 

 diftingui poffit, pr^fertim quaedam ejus fegmenta, 

 quae pellucida , elegan risque & ita intenfe lutei funt 

 coloris , uti optimum Succinum , hsec autem Dammara 

 plerumque fragilfor eft, quasque eft ex junioribus ar- 

 boribus, friabilis; E contra occurrunt frufta fenio- 

 rum arborum , quse colorem habent Colophonias, quae 

 in fluvios decidendi , atque ab iis in mare abrepta 

 per continuos ac diuturnos fluxus externe rugofa funt, 

 Tom. IL « 



groeven van de fcborjfe uit/wetende , devcelke men ook ry- 

 kelyk vind tuffeben de fcborjfe en *t bout , ja zelfs met 

 dikke ader en in 'f bout , zo dat my geen andere boom ter x 

 weerelt bekent is, die inzulkemeenigtebersvanziggeefty 

 want men vind takken aan deze boom bangen van klink- 

 klaar bers, drie en vier voeten lank, en een dye dik 9 

 maar keegels van een arm dik zyn gemeen , en ik bebbe 

 jlukken van Xula bekomen , die men voor een artificieele 

 klip zoude aanzien. Dit bers ( 't welk men met een ze- 

 rneene naam Dammar noemd) werdflraks bard, zo dra 

 bet uit de boomfweet, is bleek-geel, aan zommige deelen 

 half doorfebynend , den vuilen Bern-Jleen zo gelyk , dat 

 men f i qualyk onderfebeiden kan , inzonderbeid zommige 

 brokjes, die fcboon-klaar , en zo boog-geel van coleur zyn % 

 als de bejle Bern-Jleen , docb deze Dammar is doorgaans 

 br offer , en die van jonge boomen komen , bryzelig. Daar 

 en tegen vind men jlukken van oude boomen ,' van coleur 

 als Colofpnie , dewelke in de Rivieren vallende , en door 

 dezelve in Zee gevoerd werdonde , door "t lange rollen vari 

 buiten ruig en wit, van binnen klaar hlyven, en door- 

 gaans zo bard werden , dat ik ze op den fir and voor Bern-; 

 Jleen opgeraapt bebbe : De fly i kken nu , die uit den flam 

 op de aarde druipen, en met groote klompen uit de gront 





I 





\ 



I 



I 



