

t 



\ 



HI Boek. VIII. Ht 





AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



longe alio modo ac apud nos fit, hcBc enim Damma- 

 jra fupra ignem fola liquefieri nequit, uti Colophonia 

 vel pix , unde cum oleo Calappi , nee fine labore li- 

 quefit, e contra Maleyenfes alium adhibent modum, 

 hanc enim contundunt Dammaram in tenuem pulvc- 

 rem, vel folam vel aquse mixtam , quam dein leni- 

 ter effundunt , hanc autem paftam cum Calappi 

 lympha mifcent, vel fenfim cum ejus oleo , ac tan- 

 tum parvis dofibus, quas in fartaginibus magna con- 

 terunt vi , ac baculis commifcent & elaborant , do- 

 nee fit pafta adeo lenta & mollis , ac pafta Cruftacio- 

 rum, "hie enim pulvis cum Calappi lympha & Oleo 

 Me commifcet , reliquamque maflam a fuperflua 

 feparat aqua, fi fit admixta: Haec dein mafia in 

 Jonga & angufta ducitur filamenta , quae navigiorum 

 iuturis infiguntur ope vitri vel operis porcellani , cui 

 pafta ifta non adhaeret , quibus tarn firmiter jungitur 

 & inhaeret, ac alia quaevis Colophonia, qua? in aqua 

 marina magis etiam indurefcit. Ut reftans porro na- 

 vium lignum obliniatur , adhibent Maleyenfes loco 

 picis aliam pultem, quae ex Calce & Oleo Ricini com- 

 ponitur , quodque in hifce Orientalibus infulis cum 

 fupra memorata Dammara-Itam perficitur. Si hanc 

 paftam nigram defiderent , ipfi admifcent carbonum 

 pulverem , ex vetuftis Rottangae fills combuftum , hu- 

 jus autem pafta? non major praeparanda eft quantitas , 

 , quam quae ufui necefiaria eft , quum adeo indurefcat, 

 ut poftea traclari nequeat. 



Simplex porro haec refina facibus , quae in vulgari 



! 7 r 



ken , docb bed op een ander manier , als wy met ons bar- 

 puis doeu , want deze Dammar hat ziz over Y vuur al- 



j'melten , gelyk Harpuis of p 



ifmol 



Itampen deze Dammar 



ten moet werden , daar en tegen gebruiken de Maleyers- 

 een ander manier, want » ' " "* 



of alleen , of met water , 't wetk zy daar na zoetjes af- 

 gieten> den deeg mengenze met Calappus melk , of Oly 

 allenkskens , en met Heine partyen , in groote bakken 



fierkelyk vryvende , en met Jt 

 dende 3 dot bet zo leenig werd als et 

 want dit poeder vermengt zig met < 



®h > en Jcheid de maffa van 't reft 

 nog onder mogte z 



Paftei-bakkers deeg, 

 Calappus -melk , of 



yn 



langefmalle riemen geklopt oft 



10 



daar 



met een ftuk porcelyn , ofte tits glads , daar de c 

 aan vatten kan , zo breed als men wil , daar "t 



nkleeft 



*9 



ift 



harder word : Om nu y t refieerende 

 befmeeren, gebruiken de Maley 



van teer een ander en bry , die zy van kalk en Oleum Ri- 



in 



>ft 



fwart willen bebben , doenze daar onder 't poeder 

 len , uit oude verjleetene Rottang-touw 



Alsze deze deeg 



#< 



edenkt te gebruiken , om dat by zo bard werd, dat men 



daar 



Voorts werd bet enkele bers tot branden gebruikt 



Jlig toebereid, in meenigte op 



funt ufu, quoque inferviunt 5 quae artificial!" prsepa- alle de gemeene toortzen daar van gemaakt, dewelke kon- 



rantur modo , ac magna copia in Bataviam venales 

 transmittuntur ex Bantama,Siama,aliisqueMaleyen- 

 libus locis^fequenti autem conficiuntur modo ; Dam- 

 mara Selanica in tenuem contunditur pulverem, qui mi- 

 fcetur cum tertia nigrae terras vel cineris parte , fie- 



poede 

 ijjch 



Maleytze pi 

 Jlampt den Dammar 



fwarte Jlof-aarde of 



en drooge P inang - kaauzel > of rys-kaf 



caque Pinangae mafticatione, vel Oryzse paleis, qu^ met water tot een deeg , die men wind in gedroogde fcbeuU 



fimul cum aqua in paftam commifcentur, qu« obvol- 

 vitur ficcatis Calappi vel Pinangse arboris furculis^ 

 vel ficcis Lontari vel Gomuto foliis in formam fa- 

 cis, pederii circiter longae, quee externe calce obduci- 

 tur; haec fax fuperiore accenditur parte, inque ma- 

 nu per plateam circumfertur , facile flammam conci- 

 pit, fed non bene fortioribus refiftit vends, atgratum 



Calappus of Pi 



drooge bladeren 



jf Gomuto , tot de gedaante van eentoortze, om- 



trent een voet lank , wer dende van buiten met kalk be- 

 Jireeken , deze toortzen Jleekt men boven aan , en draagt- 

 ze in de bandt over Jlraat , zy branden ligt , maar konnen 

 tegen geen barde wind; Zy rieken lieffelyk , docb voor 



ongewoone zynze nog bejwaarhk. De 



fpirat odorem 9 novitianis vero atque inadfuetis gra- Boeronetzen maken daar van zo veel werks niet % maar 



I % /** * z - * • m «-» <■% tf% m 



v^m 



Boeronenfes non tanti faciunt hanc refinam , (lootenze metf 



quam cum nigra tantum contundunt terra , obvol- 



'/ 



Dam- 



met 



vuntque foliis Gomutovel fimilium arborum. Quam mar konnen krygen, tullenze deze niet gebruiken, wegens 



diu autem aliam conquirere poflunt Dammaram, hanc 

 non adhibebunt, obftridorem* fcintillarumque pro- 

 jedtionem, quae cutim tangentes vehementer urunt, 

 licet ftridor ifte prohibeatur admifta terra, aliisque 

 fordibus additis , uti in Batavicis id confpicitur faci- 

 bus. Xulanenfes hanc ob cauflam non adhibent illam, met ander e voorzien zyn7 De Maeajft 



knerffen enfpringen der vonken, die op 

 fel branden , boewel dit knerzen gebrooken 

 aarde, en ander e ruigte, die daar ander 

 men aan de Batavifcbe toortzen ziet. De J 



"zaam 



quum fufficienti quantitate aliam conquirere poflint; jlejlukjes 



Macaffarenfes optima ejus eligunt fragmenta Succino 

 proxime accedentia, quae Dupae admifcent, quae pro 

 vulgo componitur , ad odorem ejus augendum , re- 

 giam vero Dupam non ingreditur. 

 Quum noftra natio faepe non adeo munita fit pa- 



- ft een bejl gelyken , diezeon- 

 dewelke ze voor den gemeenenman 



Dupa mengen > 



fterken y maar by 

 Dupa beeftze geen plaats. 



i 



Dewyl onze Natie zomtyds van Y Vaderlandfcbe liar- 



terna fua Colophonia, hanc faepe Dammafam ejus puis zo niet verzien is, zo moetenze deze Dammar indes* 

 loco adhibent > vel faltem cum ipfa commifcent , fu- zelfs plaats gebruiken , of immers 9 t zelve daar mede ver- 



muntque ad triginta Dammars pondo decern Colo- 



?>honiae libras, & ultra heminam Olei Calappi , quie 

 imul liquefcunt , hisque naves obliniunt. 



lengen , nemende tot dertig pond Dammar , tien pond Har- 

 puis , en ruim een kan Calappus-Oly , datze Vzamen la- 

 ten fmelten, en daar mede de Scbeepen kalefateren. 



*» • 



Mafbulse arbores, quum fint reftiflimae ac folidae, op- 

 timum prasbent lignum ad afleres fecandos, utialiter 

 tit ex ligno Tsjcki , funt autem hi graviffimi , ita ut a pie- 

 be pro Syderoxylo habeantur ; Afleres hi denfi fecan- 

 tur & navium exftrudtioni adhibentur , compertum ve- 

 ro eft , facile teredines concipere , quod incolae ad- Scbeep-bouw gebruikt , docb men Eeeft 



De boomen van 7 Manneken , om datze zeer digt en 

 regt wer den , zyn bequaam om planken daar van te zagen* 



ander s met 'Tficki-bout doet, docb zy zynzeer 

 datze van y t onervaren volkvoor Yfer-boutwer- 



Zy wer den dik gezaagt, en tot den 



fwaar 



den aangezien 



fcribunt ignorantias noftrorum lignariorum , qui illud 

 adhibent lignum , quum recens adhuc fit,* multoque 

 falaci fucco refertum : Fruftus avide ab apris & ani- 

 malibus , Coescoefen di&is , expetuntur & comeduntur, 

 praefertim vero obfervarunt venatores noftrates , mi- 

 rum aprum Babi-Ruffa diftum , qui in Boero & Xulae 

 infulis occurrit, lubenter fub hifce latere arboribus, 

 non tantum fruttus circumrodentem , fed anteriori- 

 bus quoque pedibus fefe ad arborcm erigentem , qui 

 *ita contra illas {e(b adfricat , acfi Dammarae odore 

 <leledlaretur, unde & plurimum fub hifce capitur ar- 

 boribus. 



worm ligt in komt, bet welk de Inlanders toefebry- 

 i de onervarentbeid van onze Timmer4ieden • dewelke 



en 



zap 



eten 



van de wilde Ver- 

 j inzofiderbcid beb- 

 t Jagers ervaren , dat bet wonderlyk Swyn op 

 en in de Xulas vallende , zig geern onder deze 

 jpboud , niet alleen devrucbten opknappende , maar 

 de voorfte beenen tegen den boom opgeregt ftaan- 



Tom, II. 



Pecu- 



der gevangen werden 



V 2 



tegen ftrykende , als oft vermaak 



Dammar badde , dies zy ook meeft daar 



Het 



I 



\ 













