

• 







* 





172 



HERBARIIAMBOINENSIS Liber III. cap.VWl 



piofam 



peditec refinam,& foco inutile fit, anno enim 1666 

 nauta noftrates navem hoc ligno onuftam adducebant 

 ad arcem pro foco , quod in Boero & Kelanga circa 

 Jitora caciderant , putantes effe arbores Mangi Mangi 

 coqui autem hocce deteftabantur lignum, quum ignem 







)out 9 dat bet zo overvloedigeri 

 tot branden zo weinig deugt, 



Ao. 1666. bragten onze Scbeep . 



-bout , van dit bout aan y t Kafteel , y t welk 

 en Kelan§ omtrent de Jlranden gekapt badden 



angi Mang 



zy op 



nee conciperet nee foveret, fed ftrepitum tantum in vervloekten dit bout , om dat 't niet brandin wilde* en 



igne moveret ? hoc enim lignum , uti fupra di&um eft, 

 plurimas continet venas Dammara pellucida refertas, 

 quas dein ex putrefa&is ftipitibus * inftar venarum 

 glacialium eruimus* 



Alphorenfes in Boeroejus crafTum contundurit cor- 

 ticem, quem prius exficcant, ac dein confervant ad 

 ignem fovendum, cum quo ferrum cudunt, fed tan- 

 tum pro cultris, parvisque cuneis formandis. Idem 

 hie accatus cortex ac minutim cafus Dammara quo- 

 queadmifcetur, qua facibus componendis infervit: 

 Refina hac tanta in Bataviam adfertur copia, ut Pic- 

 kol, quod centum & viginti quinque continet libras 

 Hollandicas , ematur pro uno binisve inperialibus, fi- 

 que carum lit , pro tribus. 



Juniores hujus arbufculas ex Boero deduci curavi, 

 quas in Amboina plantavi * quarum una in altam ex- 

 crefcebat arborem , fed anno decimo fexto nullos 

 produxerat ha&enus flores frudtusve , neque ejus trun* 

 cus, qui viri craffitiem habebat* ullam exfudaverat 



D 





zH 



knerjft 



tgebaalt 



, waar byze baar yjer fmeeden , docb alleen tot mef- 

 en kleine byltjes. Dezelffte gedroogde , en kleine ge- 



De Alpboereezen op Boero kloppen dezen dikken baft 

 eerft wat , droogen , en bewaren bem om vuur mede te fto- 

 ken 



f en . „ _ _ 



kapte baft werd 00k onder de Dammar gemengt , als men 



toortzen daar van maken moil. Men brengt dit bers in 



zulke meenigte op Batavia, dat men den Picol van 125. 



Hollandze ponden koopt voor cen of twee Ryksdaalders , 



en als 't duur is 9 voor drie Ryksdaalders. 



1 



Ik beb de jonge boompjes 00k van Boero laten brengen 5 

 en op Amboina geplant , waar van de.eene wel tot ee?i bo- 

 gen boom opfeboot , maar in 't 1 6. jaar nog geen bloemen 

 of vrucbten had , nocb den ftam ( zynde een man dik ) de 

 minfte Dammar uitgqf, waar aan ik bemerkte^ dat bet 

 een Manneken was. Docb in *t zelfde jaar begon by eerft 



Eodem autem anno nores ac fruttus producere in- . zyn bloeizel en vrucbten te geven. Oh de jlranden van 



Ipiebat* In Sumatra ora Oriental! prope J 

 Palumbang, in litonbus variae Dammara exftillant 

 partes , qua Dammara Kretje vocantur^ qua con- 

 tunduntur , facibusque inferviunu 



Dammara 



rum 



altera vul- 



gari noftra Amboinenli Damr 

 tur , alia a Maleyenfibus ufurp 



Sumatras Ooft-kuft , by Jamby en Palumbang werden 

 uitgedreevenverfebeide brokken van eenig Dammar y dieze 

 Dammar Cretje noemen 3 dieze al te zamen ftooten , en 

 tot branden gebruiken. ' 



De woorden Dammar Maleyo, en Dammar Batu, 

 waar van ipy 9 t eerft e de voorfebreeven Dammar Selan 

 toegepaft bebben , en bet tweede aan onze gemeene Amboin- 

 febe Dammar geven zullen , gebruiken de Maleyers om- 



Malaccam & Patanam; per Dammaram Maleyo trent Malacca en Patana wat under s* want door Dam- 



enim intelligunt praparatas races , quas in iftis regio- 

 nibus componunt ex quodam Oleo Minjac Dammar 

 feu Minjac Caju ipfis difto , nam pofl Patanam in 

 montibus feri habitant populi Bata feu Alphorenfes di- 

 fti , hi deducunt Minjac Dammar am 9 a " 

 lam ex arbore Co//w/^,quod femperefttwuut^aiurwui, 

 pellucidum , bonum (pirans odorem , quod in ollulis 

 acvafculis confervant, de quo ulterius vide in Au- 

 Etuario noftro. Et hoc componitur Dammara Maleyo, 

 fumitur enim certa hujus Oleiportio, qua cum Caju 

 Gelama cortice contufo & coniciflb mifcetur , vel cum 

 ilio CajuPuti, dein cortex vel germina Nibun fumun* 

 tur, qua fortiter inpinguntur in praparatum iftud o- 

 lcum ope baculi , dein inftar lapidis indurefcit , ex 

 qua Malla dein formantur faces : Per Dammaram Ba- 

 iu autem intelligunt Dammaram iftam Selanicam> qua 

 in iftis quoaue obvia eft montibus, magnaque ejus 

 fVufta in filvis inveniuntur . raro enim ilia colligitur. 



mar Maleyo verftaanfe de toegemaakte toortzen 9 dieze in 



die Landen toebereyden uit een zeeker Oly Minjac jDam- 



mar of Minjac Caju genaamt, want acbter Patane in 't 



gebergte woonende wilde volkeren Bata 0/ Alphoereefen, 



deze brengen af bet Minjac Dammar van den boom Col- 



lulut , blyvende altyd dun , wit 5 klaar , welriekend > in 



tonnetjes enpotten verwaard: waar van ziet uitvoerlykef 



in *t Au&uarium. Hier uit maakt men de Dammar Ma- 



leyo, men neemt den Oly,mengtze met de gekapt efcbojf 



fe van Caju Gelam , of Caju Puti , neemt daar na d$ 



Jcborffe of febuitjes van Nibum , ftampt bet daar in digt 



met bouten , zo werd bet zo bard als een fteen ; en maakt 



als dan toortzen bier van ; daar en tegen door Dammar 



Batu verftaanze de voorfebreeve Selan , dewelke in 9 t 



voornoemde gebergte 00k v alt 9 en met groote ftukken in't 



Bofcb blyft leggen , om dat menze tot bet branden wegens 



baar knerzen weinig gebruikt , behalven by flegte lieden 3 



„,, _^ . . ^ _ dezelve ftootende en vermengende metkafvanPadi, ende 



quum ob ftrepitum vix adhibeatur ad fuffimigia, nifia voornoemde Palepa of feborffe der takken van Nibum >en 





qua 



ea 



viet een kool vuurfmeltende. 



Nibun ? quam liquefaciunt carbone ignito. 

 Minjac Cawan aliud eft oleum ex fruttibus ignota 



xpreflum 

 quod in arundine 

 quam ^ quum teni 



fubftantia 



Cawan 



Java , quam in regionibus Maleyenfi 



fit 



zo 



— # 



Vulgus 



adhib 



Olei 



cum quo paces meant , quo & contra aphthas in 

 fantum utuntur cum pauca Allii quantitate lique 

 fafto, inque tenue unguentum praparato. 



M * 



De hac arbore ulecrius vide in Au&uario meo ; qua? ibi 



capitc 26. fub Dammara Leucomelcena , quantum 



mihf videtur , fequenti defcribitur modo. 



Haec arbor truncum habet ereftum & alcum , glabra 

 & cinereo oduftum cortice; Ejus rami plurimis con- acbtige Jcborffe ' bekleTd ;~ 57 ' fc&kenheb fen wile kromm 



-^Jt™™ ? ,"° ,1 r ! C !ll 1 3 ! ? U ? fo _ Ila ge I unt en k n °$% e ryskem , daar aan de bladeren regt tegens 



iwlfanforenjlaanf ookmeteenigeknietjes aanbaarerys- 



kens. De bladeren gelyken zeer wel na de Canary- bla~ t 



Minjac Cawan is een ander Oly uit de vrucbten .van 

 een onbekende boom geperjl , in de dikte en fubftantie van 

 imtten ongel , 't vbelk men in Bamboezen te koop brengt , 

 ivaar in 't nog dun zynde gegooten werd. 



De boom biet ook Caju Cawan , en waft overvloedig 



op Java, als in de Maleytfe Landen , zo dat bet goed 

 koop is. 



Dejlegtfte lieden gebruiken bet in plaats van Canary 

 vm vis daar in te bakken , als mede tegens defprouw der 

 kinder en , met een weinig Ajutoi gefmolten y en tot een 

 dunne zalve gemaakt. 



Van dezen boom ziet breeder in myn Auttuarium .' de- 

 welke aldaar in bet 26. Hooftftuk onder Dammara 

 Leucomelsena , • zo y t my voorkomt , op de vol- 



gende wyze befebreeven werd, 



^ ■ ■ » 



Deze gewint een regt booge ftam , met een evene en wit 



oppofita , ad quorum ortum genicula quoque appa- 

 rent: Folia haec optime referunt Canarii folia , fed - „.„, „ ww ^ cf . wp „ 



paulo funt minora , rachides vera ad fuutn ortum fquam- der'en of wat klelnler'^maaTde Tyskensly. Taaren oor- 



jpronk bebben de gebaardt blood] es met gelyk wider e Ca- 



mofa ilia non gerunt foliola , quae in- Canarii genere 



obfervantur. 



Fruftu* 



nans. 



Dt 



J 



i 



• 



1 



f 







