V 









\ 





• / 



• 



T 



III Both 



Hooftfi 



Contrita hacc folia refinofum fp 



que habent faporem , avulfa diu funt viridia : Flores Het 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



fmaak , en afgebrooken bare groente lans 



i7J 



ob arborum altitudinem , quas adfcenfum negant , 

 ignoti funt, nee fub arboribus umquam inveniuntur 

 decidui , unde concludo , fru&uum germina mox pro- 

 pullulare line natabilibus floribus , quum vero ex fru- 

 ftibus optima inter marem & feminam detegatur dif- 

 ferentia, feparatim utrosque defcribam fruftus. 



Primo itaque feminae fru&us , qui vulgatiffimi & 

 maxime noti funt, formam habent & magnitudinem 

 Limonis Manis feu Aurantii Sinenfis,fubrotundi nem- 

 pe , fuperius parum comprefli , coloris glauci , in fim- 

 plices diftincti ftjuamas, inftar Pinearum , quae tamen 

 iibi adhaerent & adglutinatse quafi funt, quamdiu vi- 



fi vero maturi funt rruttus vel avulli , intra 



mmmeLyk zyn , onbekent , en onder it bomen is bet ook 

 nooitte vinden, zo dat ikgiffe, dat defcbepzelen vande 

 vrucbten Jtraks voortkomen , zonder kennelyk bloeizel. 

 En dewyl aan de vrucbten bet bejie onderjebeid tujfcben 

 Manneken en W^fktn tp kmnen *> ™ *>n\ ih t a jn„ ;» >* 



rft. 



befeb 



t 



ift 



tfi 



Wyfk 



als zynde de 



zyn in de groote en ge 



daante van een Lemon Manis of Sineeze zoete-appel 

 weten , rondachtig , en woren een <weinig gedrukt , 'ligt 

 Spaanfcb groen , en in enkelde febubben verdeelt , gelyk 

 de pyn-appels , die ecbter aan malkander kleeven , zo 

 langze groen zyn , maar aan de rype en afgebrookene ope- 

 paucos dehifcunt dies, atque feparantur hae fquamae; nenze baar in ■weinjge dagen, en vallen van malkander' 

 quae non craffae funt, fed plurimae fibi incumbunt , in- Deze febubben zyn niet dik, en leggen veele op malkan 



rides 



terne albicantes, 



inferiore angufta 



parte , ubi fifluram patiuntur , communique pedunculo 

 adfiguntur, refertae feminibus amplis & planis, inftar 

 Cucumeris feminum, fed latioribus & tenuioribus , 

 quae fquamarum fpeciem etiam referunt , quae primo 

 fiint alba , dein fufca , inque medio parum protube- 



ubi farina reconditur alba , mollis , & ficca , in 



Fruftus hi in rachidis fummo 

 folitarii vel gemini excrefcunt , plurimis infidentes 



rant, 



oua vis feminalis latet. 



mmo 



ribus rachidibus obfefli , juniorem referentes AnanaiTae 

 fru&um , quara diu nempe in fquamas nondura ex- 



tfmallende 9 alwaar 

 ze een kloof j en bebben , en aan de middeljle ft eel breede 

 platte zaden, als Comcommers-zaden , docb breeder, en 

 dunder, die men voor febubben zoude aanzien , eerftwit, 

 daar na bruin , in de midden bebbenze een kleine baik 5 

 daar een wit , week , en droog meet in leid , waar in de 

 zaad-kragt fteekt. De vrucbten ftaan aan 9 t voorfle der 

 ryskens , een of twee by malkander , omgeven met veele 

 kleine ryskens, en op korte, dikkc, en boutacbtige voeU 

 jens , gelykende een jonge Ananas , zo lang zy nietfcbiU 

 feren. 



1 i 



crevere. 



Maris fru&us multum differ t 



parvis 

 invicem 



denti, multoque minor eft, binos longus pollicesvel 

 paulo magis , digitum craflus , extremitatem referens 

 apexabonis ' " * A " '" ° ^ 



fquamis, q 



cumbunt : Juniores hi frudlus flava adfperfi funt fari- 

 na, dein vero ex viridi & purpureo mixti colore, fi 

 maturefcant , intenfe lutei vel fufci funt. Si horum 

 fquamae fibi adhaereant, funt glabrae ac fere fplenden- 

 tes, quum autem aperiantur, non pungunt * ^^ ' 

 fed facile a communi decidunt pedunculo , ubi etiam 



tf 



de vrucbt van 't Manneken verfeb 

 gaande , en is veel kleinder 9 twee d\ 





^ 



eindeken van een Soucys , van veele kleine en fmalle febub- 

 ben gemaakt , die ordentelyk en digt op malkander leggen. 

 De jonge vrucbten zyn met een gee I meel beftrooid , daar 

 na groen , en paars gemengt , alsze ryp zyn , donker-geel 

 en bruinacbtig. Als de febubben nog aan malkander kle- 

 ven , zynze glad , en bykans glimmende , en al geopend 

 fteekenze geenzints als de pyn-appels , maar vallen mede 



zyn y 



if van den middelfl 



daar tuffeben leid ook lets kafacbtig 



bifidae funt, inque hac fiffura paleaceum quidquam 



reperitur , quod femen mentitur , hi autem fru&us zaad wil zyn , docb vallen deze vrucbten meeft onryp af 



plurimum inraaturi decidunt y unde hs arbores non 



fed 



multum propagantur. 



Ex utrisque hf 

 fertim ex femina, pellucidaej91uitrefina 5 primo mol- 

 lis & vifcofa , fed intra paucos dies inftar lapidis in- 





vermenigvuldigen bun deze boomen 

 Uit beide deze flammen , docb voornamentlyk 



quae 



atq 



pendet inftar conorum glacialium, qus autem ex ar- 



boribus in.terram deftillat, nigricat,& fordibus com- fw 



maculata eft. Glaciales ifti coni aliquando palmam 



fi 



pedem 



Wyfken , vloeid een b elder bers , eerft 

 maar in weinig dagen Jleen-bard werdende, wit en door-* 

 febynende als kriftal , inzonderbeid bet geene aan de boo- 

 men opdroogt, alwaar men bet ziet bangen y als yskegels % 

 maar bet geene van de boomen afdruipt op de gront , is 



'en met vuiligbeid gemengt. De voornoem- 



een voet 

 gezet 



/> 



•takken zyn zomtyds een band breed , en e 

 geftreept, en als uit veele jlrengen fzamen 



fpeftum. 

 Primo femi-anno , 



refina hzec eft 



alba & pellucida , fed dein elegantem contrahit au- febynend 



rfle halve jaar zynze , als gezegt 



• * 





reum colorem inftar Succini , fragilis , interne 



flea 



ft; 

 Dammara 



Multo 

 a , & frigida quodammodo^ in- 

 fed eontufa friabilis eft: ~ 



ex mare colligitur , magis pellucida eft & albicans ,Ted 



., _ n-„_. „.-^~ un( j e 



exftillat 



fere 



Ut ita- 



opia 



ex quibus 



tenor trunci pars mciditur magnis cuicns , 

 vulneribus copiofior h^c effluit Dammara 

 bor ibi magnos generat nodos, conftantes ex duro i 

 riis venis intricato ligno inftar Aceris,qui inftar caj 

 protuberant , atque in fuperficie fua continuo - 

 mara obdufti funt , plurimisgue conftant ramis. 

 colas etiam undique circa hujus arboris radices terrain 

 depurant, foveolasque excavant, in quibus depluen- 



ut non ita fordibus fit 



daar naar een feboone goud- 

 ~geele coleur , gelyk den Bern-fteen > kort afbreekende , en 

 van binnen glimmende , als gebrooken slas. Het is veel 

 harder als bet voor gaande Dammar Selan , laat zig kout 

 zynde , eenigzints buigen en aftrekken , maar bryzelt geklopt 

 of gejlagen zynde* Dat van 't Manneken is klaarder en 

 witter, droogt lankzamer op , en druipt zeer febaarsuit, 

 daaromme van dezelve geene of weinig vergadert werd. 

 Op dat nu deze boomen rykelykerdit bers zouden 



Ven 



unde ar- houwmeffen , uit welke quetfx 



flam rondom gekapt 



In- 



uitloopt , waar door de boom aldaar groote knoefter 

 gewind , van een hart en met aderen verward bout , ge 

 lyk bet Boog-bout 9 die als koppen uiifteeken, en buitef 

 geduurig met Dammar bekleet , en vol takken zyn : Ooi 

 maken de Inlanders rondom de wottelen dezenboom feboon 



colligu 



fefe 



vergaderen 



daar de wortelen bloot boven de aarde 



ifdruipende Dammax 

 vermengt te wer 



gunt & denudatae funt,nodofas funt pef incifiones,fi- 

 militerque hanc exfudant refinam, quas albo cortice 



ipfis quafi fuoerdu&a eft. 



Dammarae refinofu 



knoeftig door bet koppen , enf 



* • 



*n, zyn- 

 dit bers 



feborffe daar op bangt 



t 



rfebe en weeke D< 



dum eft , ficca autem nullum fpirat odorem ; Carbo- acbtig , maar in de drooge beeft men geenen. Op 



nibus inpofita mixtum dat odorem ex Refina Pini & 



Maftiche , 

 cedit hie. taci 



t 



tze een gemengde reuk van pyn 



ers en JUIaJlyky gelyk ook den fmaak is, docb watnade 



trekkende. Zy ontfangt ligt bet vuur , en bond 



Canaris 



quara 



bet. 

















