Ill Boek.. 



Hooftji. 



c 



filveftres montes vix perambulari poflint. Ex quibus- 

 dam intellexi Maleyenfibus in Borneo quoque oc- 

 currere hanc refinam, fed par va cum differentia, quum 

 non ita alba ac pellucida lie ac Amboinenfis. 



Ufus. Uti Dammara Selanica in occidentalibus a- 

 quofae Indiae partibuseftufitatiflimaadfaces,fic&hsc 

 Dammara Batu in Amboina huicque adjacentibus infu- 

 lis. Melius ardet,nec tantd conftat labore ejus pras- 

 paratio , quanto Dammara Selanica , ejus cnim dura fru- 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



wel te bewandelen zy». Van znmmige Maley 



177 



t wel/i zo wit en door- 



rjlaan , datze op A 

 kleinen onderfebeid van *t bers , 

 febynend niet is als bet Amboinft^. 



nPi&j I Gel y k A e r Dammar Selan, alsgezegt, inde 



Z.yrlJ^ en varl Y ater ^ InMn i e gebruikelykjie is tot 



niboina 



omleggende 



Zy brand beter , en men bee*'i 



fta , qualia naturaliter funt * five pura five inpura Dammar 



'er zo veel moeite niet mede om te bereiden gelyk met de 



promilcue fumuntur,, haecque involvuntur foliis Go- 

 muto vel Sagueri ad pedis Jongitudinem , ac trium 

 digitorum craflitiem in forma facis , qua? etiam 

 Dammara vulgo vocatur: Hae autem Dammarae in 

 fuperiore parte accenfae aequaliter ardent cum pauco 

 & faepe nullo ftrepitu , fed vehementem emittunt fu- 

 mum inllar coronularum picearum , qui infolitis gra- 

 vis & incommodus eft , omnemque fupellettilem 

 atro obducit colore , ubi multum accenduntur ha? 

 faces, ac praefertim in loco claufo. Saepius autem 

 funt perforandae, quum faepe nimis fortiter com* 

 paftae fint , nee flammam concipiant. 



Amboinenfes peculiares formant ex Gabba Gabba 

 fedes , quibus hanc inponunt Dammaram, quae fae- 

 pius totae conflagrant, quum dormiunt homines. 



Ardentes guttae, quae inftar ftellularum ex hac de- 



alsze vallen , klaar en onzuiver door malkander , eh wind 

 dezelve^ Jlegts in de bladeren van Gomuto of Sagueers-boo- 

 men , in de lengte van een voet , en dikte van drie vin~ 

 gers, tot de gedaante van een toorze, die. men in 'f ge- 

 meen 00k Dammar noemd : Deze Dammars dan boven aan- 

 geftooken branden geftadig met weinig knerjjen , en zom- 

 tyds niet % maargeven een geweldige rook van bun , g*- 



pik-kranjjen 9 dewelke de ongewoone lajlig 



ft 



yloote pi 



ipakt 



zyn , en niet branden willen. 



De Amboineezen waken byzondere Jloeltjes van Gabba 

 Gabba , daarze deze Dammar inzctten , die zomtyds met 



Dammar 



ft 



dropp 



Huis 



ft 



t t* 



fhllant pammara , quum per plateas circumfertur,fta- Dammar af vallen, als menze over jlraat draaet. eaan 



tim fufFocantur , qua? ahoquin faepius noxas cauflarent, datelyk uit , anders zouden 'er meer ongelukken van ko- 



fi vero alicujus tangant cutim, quod fervis faepe acci- meny ma ar als dezelve iemandop debuid vallen, betwelk 



dit, qui lllam gerunt,vehementer urunt,&mahgnam dPJlaven dikmaals gebeurt , dieze dragen, brandenze zeer 



dant exulcerationem , qua? faepius in Amboinenfes de- f e l, en maken een quade ulceratie, daar uit dikwils de 



generat phlydlaenas , fi non cito curetur. 

 In re medica eius ufus nondum eft 



Amboinfcbe pokken werden , zo men *t niet fp 

 neefl. t 



Medicyne beeft bet nog seen bek 



dam vero Amboinenfes , quod tamen ego , ac multi halven eene , dewelke ik en veele met my , de Amboinee- 

 mecum nollent experiri , praefertim quum pedum vul- zen niet gaarn zouden willen nadoen , namentlyk alsze de 



nera contrahuntex tribulis^acutisvelignorumramentis, 

 quam primum ilia extraxerunt^unam alteramve ardentis 

 hujus Dammars inftillant vulneri guttam , qua vulne- 

 jis ulcus prohibetur , hanc autem Indi in corneis fuis 

 ac callolis pedum plantis vix fentiunt. 



Dammara 



eft 



pice noftra , qua quida 

 ipertuni autem eft , illai 

 iacillime decidere* und< 



met trappen in voet -angels ofjp r 



ten , zodraze 't zelve uitgetrokken bebben , druipenze een 

 of twee droppets van deze brandende Dammar daar op > 

 t ivelk betet dat de wond niet fweert > 9 t welk de India- 

 nen aan baare boorne-zoolen niet veel voelen* 



Deze Dammar fmelt mede moeyelyk alleen , maar voel 

 met Calappus-Oly , of een weinig met onfes Lants teer 

 ^einengt y waar mede zommige de vaartuigen beftreeken 



beeft bevonden, dat bet niet vajl en 



1 





licet defeclus picis navigationem periculofam reddat 

 in hifce regionibus, quod tamen per fupra memora- 

 tas refinas fuppletur quodammodo. Illis , qui fcrip- 

 turam exercent 9 vel ab aftis & Secretis funt, h^c 

 quoque Dammara in ulu eft 9 fi enim hi erronea 

 qucEdamvocabulavellittcras male exprefferint , atque 

 ilia expunxcrint , ifti loco' infpergunt pulverifatam 

 hanc Dammaram, qua glabram terunt chartam, in 

 quo loco alias formare poflunt & inferibere litteras, 

 hae autem tempore iterum decidunt. 



In deciduis & putrefattis truricis , uti diftum eft, 

 elegantia confpiciuntur pinguia ifta frufta , quorum 

 ilia elegantifllme funt ftriata & venofa, quae nodis in- 

 haeferunt , ex quibus Dammara profluxit : Hxc frufta 

 eligunt Maleyenfes & Macaflarenfes , ex quibus ma- 

 nubria telorum & cultrorum formant, quae eleganter 



norunt incidere. 



Ex caeteris craffioribus fruftis fphaerute fabrican- 

 tur pro acicularum opere , & gradus fediles , lignum 

 vero eft fragile , nee vim ferre poteft. Hasc frufta 



uaam is 



li^t weer af 



berjft 



%n pik 

 maakt. 



beeft bet niet verder onderzogt, 

 en teer de Zeevaart in deze Lan- 

 bet welk men eenigzints met de 

 Hten kan. By de Scbryvers op 

 de Secretaryen beeft deze Dammar 00k baar nuttigbeid , 

 want eenige abufive woorden op 't papier uitgefebrapt 



Jlroyenze daar op deze fy 



ven 



pfebry 



'/ 







Aan de omgevallene en verrotte ftammen , als / 

 nd men de fchoone vette ftukken , waar van d\ 

 mft geadert zyn , die in de knoeften geftaan I 

 ar uit de Dammar geloopen beeft ; deze ftukken 

 Maley ers en Macaffaren , om kris-begten daar 



maken , 



iftig wet en uit te fnyd 



ignem facile concipiunt , elegantemque fpirant Ma- Deze ftukken 



Uit de andere ftukken ^ die lankdradiger zyn, rnaaH 

 men klojfen tot fpeldewerks kiijjens , en traalytjes voorde 

 ftoelehj docb 't ii bros bout, enkangeengewelduitjlaan. 



ftichinum odorem , praefertim fi lignum hoc rapfatum 

 carbonibus inponatur, Dammara haec accenfa & pa- 

 tinas fuppofita, ipfam obducit atro levique rubro co- 

 lore, ex qua mafia fcriptores jEthiopes fuum confi- 

 ciunt atramentum, uti apud nos Typographi atra- 

 mentum fuum librarium praparant ex fuligine; illud 

 alitem atramentum eft nigerrimum , citoque ficcatur 

 & facile expungi poteft, fi neceffitas filud requirat. 



iEtWopU " 4 ' J-m.rii-__^^ . .„- 



ex ifta Dammarse fuligine, quae acquiritur, fi magna 

 Dammara quantitas fofiae inponatur & accendatur^ 

 ipfique fuperinponatur patina terrea parum irrorata 

 liquorequodam: FuligohaBC bis terve cum aqua con- 

 terenda eft, ac bis cum aceto exficcare vel evapo- 



, ultimo iterum cum aqua , in qua cortex Ca- 

 Mangas Utan incofta eft , omni die commo- 



vendo 



op 



aangename Maftyks reuk , als men y t boutfebrapi 



febootel 



Dammar aangefteeken y en onder 



fwart en fyn- 



rare debet 



Tom, 1L 



rood , waar van de Moorfe Scbryvers ba 

 gelyk onze Drukkers vanfwattzel, welke I11EI zeer j wart 

 is , en terftond opdroogt , 00k baar licbt weder uitfebrap- 

 pen laat , als y t van nboden is. 



t 



De Moorfcbe In ft word zeer moeyelyk gemaakt van bet 

 voorfchreve roed dezer Dammar, dewelke men gev&nty 

 als men een party van deze Dammar in een kuit gelegt 

 aanfteekt , en een aarde febootel daar over ftort , die wdt 

 not gemaakt zy ; Dit roed moet men twee a drie malen 

 met water wryven , en tweemaal met Azyn felkens we- 

 der laten opdroogen, ten laaften met water, daar in de 

 fcborjfe van Catappan en Manga Utan opgekookt zyn , aU 



Z le 







* 



I 



