



\ 



1115^. XIII. Hoofift. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



183 



4 



Nomen. Latine Pangium : Ma\a.icePangi,Capaya f tk 

 Copaya. Javanis Poutsjong, praeparatus vero ejus ci- 

 bus vocatur Caluac & Colowac : Macafiarenbus & Ba- 

 leyenfibus dicitur Pangy , Boetonenfibus Pany , Ter- 

 natenfibus Bobbi & Sawan. Boeronenfibus Rami. Am- 

 boinenfibus Any y Omenfibus Salea. 



Locus. Optimi plurimique hujus arboris fruttus in- 



Naam. In y l Latyn Pangium , in r t Malty t 



! 



J 



fc> 



Macaflarenfi 



& Cerama, rari funt in Amboina, & tantum hinc in- 

 de in planis filvis, quumque non ita jucundi fint fa- 

 poris quam in aliis locis y hinc non multum ab Am- 

 boinenfibus expetuntur vel adhibentur , vulgusque 

 anxium eft illos edere 9 quum fruttus hi habeantur no- 



Javaans Poutsjong , maar de 

 geprepvreerde kojt biet Caluac tn Colowac. Dp Macaf* 

 Jars en Baleys Pangy , op Boetons Pany , op Ternaats 

 Bobbi en Sawan. Op Boero Hami, op Amboins Any, 

 op Oma Salea. 



Plaats. De bejle en meejl van deze vrucbten vindmen 

 in 1 Land Celebes , onder 't MacaJJaarze , en Boegifcbe 

 gebiet, als mede op Java, Baley, Boeton, Boero, en Ce- 

 ram : Weinige beeft men in Amboina , bier en daar in de 



Boffcben , en om datze/legter vanfmaak- zyn dan 



op andere pi 



tft 



civr. 



nuttigen, cm datze bet voor een fcbadelyk 

 den. 



fes 



Ufus. Apud Maleyenfes, MacafTarenfes 



Maleyers, MacaJJaren, Boegis, en 



cibum, fed non crudus, verum fequenti praeparatus 



rfi 



ryp 



koft 



Maturae 



)p , daar na klopt 



putamin 



defcbaale inftukken, neemt de korrels uit^ enfnyd 



tur, inque angufta confcinduntur frufta inftar Braffi- Jmalle riempjes, als kool-falaat, legt dezelve in een korf 



ex la&ucarias , quae fcrobiculo inponuntur, intus re- 

 pleto palea , dein per 24 horas macerantur in fluvia- 

 li vel pluviali aqua, qua malignitas extrahitur , ac turn 



„„_ I ..1 _".__, . _1 Calappanu- 



ce rapfata. Cum hifce incoquuntur etiam pilces , ut 



igt in een Rivier of 



Jlroo belegt, en weektze een etmaal of 



Viffcben 



of met gerafpte Calapp 



:e zonderjc 

 Men kook 



condimentum eorum fit pinguius, uti alias cum Ca- 



Fmfta hxc exficcantur quoque & 

 coiifervantur , ut pluviofis menfibus cibus hifce pin- 







lappa? medulla fit. 



mpj 



Calappu 



guior reddatur: Javani norunt ex ficcis & calefa&is 

 nucleis inter binos afleres Oleum exprimere lampa- 

 dibus inferviens , quod plenis amphoris fallaciter ven- 

 dunt pro Minjac Widjing feu Oleo Sefamino, quod mul- 



to pretiofius eft. 

 Boegenfes illud oleum alio praeparant modo, con- 



o — O ' 



ojt daar mede 



DeJ> 



rm gemaakt 



tujfcben twee planken een Oly te perzen > tot de lamp 

 gebruikelyk , 9 t welk zy met potten vol bedrieglyk vo 

 Minjac Widjing verkoopen , t welk veel koftelyker is. 







De Boegis maaken die Oly op een ander manier , zy 



tundunt nempe & in paftam manibus formant depura- ftampen, en kneeden de feboongemaakte , en in deZ 



tos & foli exficcatos nucleos , fenfim affundentes aquam 

 tepidam, donee oleum fupernatet^ quod aufertur. 



Ho " * ~ n '" 



pen 



Deze Oly vers 



)pgietende 9 to\ 

 )p dry ft , bet welk zy dan affebep 



*y 



naam 



centas & pifces fricandos , nee ita cito rancefcit ac fes en ViJJchen 



oleum Calappse. 



Arboris cortex contritus aqusque inje&us pifces 

 enecat in'ipfa natantes. Foliorum fuccus ulcerationi- 

 bus, vel putridis inftillatus vulneribus, vermes enecat & 

 animalcula pruritum excitantia , qua? circumje&am ar- 

 rodunt carnem. Hoc autem cafu expertum fuit, quum 

 putrefacla & a vermibus exefa caro in hifce obvolve- . 

 retur foliis , unde hi vermiculi ftatim mortui fuere , 

 atque ex ilia came in folium tale deciderent , iftaque 

 caroiterumrubebat,fanumque adquirebat colorem. 



Hanc vero antipatiam habent hsec folia , fimulque 

 vim omnes enecandi vermes in putrefa&ionibus nidu- 

 lantes , quos enecant & prolabi faciunt : Idem quo- 

 que prasftant recentes nuclei , fi manducentur vel a- 

 qua conterantur , & capiti illinantur , pediculos ene- 

 cant: cavendumvero eft,ne inter manducandum fuc- 



. ' 



cus eorum deglutiatur: 



Gallinae quoque monuntur , 



Si decidui 



fi hos crudos vel coftos edant nucleos : 

 fruftus nondum fiffi fuerint , paleis vel aliis rebus fic- 

 cis inponendi funt, donee putrefcant, ac nuclei tolh 

 pofiint,qui fub cineribus calidis etiam torrentur , dein 

 officula eximuntur , inque cibos praeparantur , uti fu- 

 pra diftum fuit. Sinenfes quidam quibusdam abhinc 

 annis nucleos hofce ex Java venales adduxerunt , quo- 

 rum decern pro ftuvero vendunt, quos toftos cum pi- 

 fcibus edunt, non erant autem ita rugofi ac Amboi- 



nenfes. 

 Si Amboinenfes hunc fruftum in cibum praeparant , 



clam id efficiunt, nee coram pluribus hominibus , cre- 

 dunt enim , fi malevolus homo, qualem Wangis & Matta 

 Panas h. e. Magum & Ferventoculum vocant, caiu 

 pneteriret, illosque adfpiceret nucleos, mahgnam qua- 

 litatem talem cibum contraclurum effe , idem quoque 

 obfervant in praeparatione filveftris Oebis ; Excavata 

 horum nucleorum putamina adhibentur pro igniano , 

 cui operculum ligneum adaptant. Saepius ilia in man 

 fluftuant, inquelitus projiciuntur, unde nigra & po- 

 lka funt. 



fiigals Calappus-Oly. 



De feborffe van den boom gewreven , en op water ge- 

 jlrooit , dood de Viffcben , die daar in zyn. . Het zap van 

 de bladeren in verrotte ivonden of ulceratien gedroopen , 

 dood de Wormen , en diertjes daar in , die 't jeuken yer- 

 oorzaaken , en in 't vleefch om zig vreeten , zynde dit by 

 geval onder vonden , als men een Jluk rottende en wormig 

 vleefch in een van deze bladeren <wond , daar van de 

 wormpjes terjlond ftierven , en uit bet vleefcb op 't blad 

 lielen, werdende 't zehe voederom rood, en van eenge- 



zonde coleur. 

 En zulke antipatye en kragt bebben deze bladeren , om 



allerki 'wormen in verrottinge te dooden , en doen afval- 

 len : Het welk ook doen de verfebe korrels , als men de- 

 zelve kaauvot , ofte met' water vcryft , en op 'I booft 

 fmeert , om luizen te dooden , wel toeziende , dot men in 

 y t kaanwen geen zap infwelge. Ook Jlerven de Hoenders, 

 alsze van deze pitten eeten , bet zy raauw of gekookt. 

 Als de afgevaltene vrucbten nog niet geborften zyn , zo 

 moet menze in Jlroo of andere ruigte begraven ,tot datze 

 verrotten, en men de korrels mag uitneemen^ die men ook 

 ender heete affebe braad, daar na de pitten uitneemt, en 

 tot eeten bequaam als vooren maakt. Zommige Sineezen 



J' 



Lcuucrt centre ji*i*i» m§ »^*.r. ***** pw*w. 



te hoop gebracbt , gevende tien voor een ft 



den by de vifeb te eeten, maar zy war en zo ruig metals 



de Amboinfcbe. 



■ 



Als fiu evenvcel de Amboineezen deze vrucbt tot kofl 

 written toebereiden , zo doenze *t zelve buiten 't gezigt van 

 veele menfeben, want zy gelooven als een quaadaardig 

 menfeb, diergelyke zy Wangis en Matta Panas. 

 Tovenaars en Heet-oogen noemen , by geval daar 

 gingen , en deze kerns aanzagen , zo zoude 



fcbadelyke eigenfebap ontfangen 



wilde 



welk zy ook obft 



De uiti 



febaale 



verwar 

 op 



Fruftus ex crafiis proveniunt rami's , e pediculo Ion- 

 go, & incurvo dependentes , qui major, & crafiior elt 

 reliquis foliorum pedunculis. Baleyenfes hos non 



en werden op de fir and uitgefmeeten , waar vanzefwart 

 en mooi gefebuurt werden. 



De vrucbten komen ook aan dikke takken voort , aan 

 een lange kromme Jleel , en grooter dan de rejl aan den 



boom. De Baleyers zullen daar niet van eeten , of moe- 



ten 









/ 





\ 



