' 



III Seek.-. XIX Hboftjl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



I 



*95 



*v 



CAPUT DECIMUM NONUM 



XIX HOOFTSTUK. 







* 



Cananga. Bonga Canang 



) 





De Cananga-Boom. 



Ananza eft arbor fatis 







-v 



• 



I 



to 



\^s flans trunco, orgyiam in diametro habente, qui 



corticera gerit cinereum & aequalem , raros ra- 

 mos , ac plurimum transverfos , cum levi coma undi- 

 que tranfparenti. Folia longis infident rachidibus per 

 ordines alternatim pofita , uti in Malo Perfico • fed 



DE Cananga is een redelyke booge boom , met een reg 

 te en ronde ftam , omtrent een vadem in de 'rondte . 



die meejl divers ft 

 overal doorzien kan. 



graauwe effene fcborjt 



en een ydele kruin t 



men 



bladeren (loan 



llbi invjcem juncla 



long 



Perfick 



ijjelt 





Monos * & Dam- maar fcbuins tegens malkander , dnderzints met die van 



marae Selanicas foliis multum conveniunt y palmam' ~Mon 



circiter longa & faepe longiora, tres. quatuorve digi- een I 



tos lata ; juniora vero folia ultra fpithamam longa de jo 



funt, inferiore parte fubrotunda , sequalis pqrro la- rm 



of meer , drie en vier vingers breed , maar 



/pan lanky acbter jond y 



titudinis, longo apice ornata, laete viridia, tenuia^ 

 multisque obliquis pertexta coftis , fuperne glabra, 

 inferne parum rugofa per protuberantes coftas. Un- 

 deeim vel tredecim uni adhaerent rachidi , exceptis quse taksken , 



?Ji van eenparige breedte>met een langefp 



veele fcbuinze ribben d 



n glad , maar van onderen 



Jlaan elf 



fop 



parte , praster 

 ;ia. * 

 plurimum funt (1 



en nog een bosje jonge bladeren voor aan. 



ifgevallen 



i ■ 



•i 





& 



Flores inter & poft folia racemofi proveniunt ex 



flaccidis dependentes petiohs , qui primo adfpe&u pro 



floribus non haberentur, fed penicilla videntur ex lin- 



teo confe&a, nunquam enim aperti funt, fed flaccidi 



& emarcidi quafi dependent , ex fex conftant longis, 



anguftis , & flaccidis petalis, digitum longis , minorem 



digitum craffis , quas fimul trigono junguntur calici , 



Be oude flam is meeji wat bocbtig y ingekrompen, 



doorvreeten. • 



De bloemen komen tuffcben , en aebter de bladeren 

 bQsjes voort, aanjlappejleeltjes bangende 9 die men 

 eerften voor geen bloemen zoufc aanzien, maar voor ei 

 ge quafi jes of bosjes lint, want zy jlaan nooit geope 

 maar als verflenfi nederwaarts bangende. Zy beltaan 

 zes lange , fmalle , en flapp 



i 



in horum centro tuberculum apparet planum ex plu- " ft 



pink breed 9 welke zamen op een driek 



rimis ftaminulis, uti in Ranunculis , conftrudtum fla- Jtoppelen gemaakt, digt in malkander gedrongen, gelyk 



vefcentibus, in quorum medio fefe erigit capitulum 

 feu piftillum fubroturidum inftar grani Piperis , quod 



Horum 



geely boven op 

 als een peper-korl, daar uit de vrucbt waft. De coleur 

 van deze bloemen is driederlei 



in teneris enim petala ex cceruleo virefcunt> ac intror- 

 fum inflexa funt inftar coronulas, quum fefe magis 

 aperiunt , color eft inmaturi pomi ex viridi ijempe & 

 flavo mixtus , adulti & vetufti flores luteum habent 

 colorem , fed femper cum viridi mixtum. 



gen als een kroontje , beel geopend 



ji 



\ynde 



N 



Horum odor eft fortiflimus 5 late k(c difFundens , ex 



fentent 



k onrype appel > 

 zyn regt geel , 

 iderloop 

 Haren 



Narciffen en Carioffel 



te weten grqen en geel gemengt , de ou- 

 docb zodanig, datur altyd watgroens 



a \ 



r* 



tfp 



i •. 



nationi nimis gravis , Indi enim femper fortiflimum 

 odorem, licet non ita fit jucundus , optimum cenfent; 

 Odor hie e longinquo gratior eft 5 quam fi quis proxime 

 accedat, multoque penetrantior eft vefperi , obfeuro 



& placido aere , ac prasfertim tenui plu via mixto , quum 



tflykfi 



Natie 



wat fwaar > want de Indianen oordeelen altyd t den fi 

 ken reuk > al is by zo zoet niet 5 voor den befien. 

 verre is dezen reuk veel aangenamer dan digt by y ook 

 fierker des qvonts x als bet aonker en fill weer is , i 

 namentlyk by een dunne ftof-reegen , wanneer men 



Van 



ftatim obfervatur & fentitur quafi, quam primum cir- genoegzaam voelt, als men 



ca hanc ambulamus arborem. 



Flores plurimum decidunt, nullum relinquentes fe- 

 men 5 exceptis paucis quibusdam , qui in fructus ex- 

 crefcunt, qui coni funt oblongi^ fere uti fuperiores 

 glandium partes, fed non ita duri, repleti .quibusdam 

 mollibus ofllculis, quse raro progerminant y licet ter T 

 jge committantur , led a fturnis, aliisve animalibus 

 comefta,&per ftercus rejefta y novas progerminant 

 arbufculas , unde has arbores tali propagahtur & trans- 

 plan tan tur modo, quse in filvis & fepe etiam in hor- 



len gaat. 



■ 



?fl zonder toad af 



, 





4 



confi 



De fcborjfe des fi 



fi 



kapt 



Trunci cortex eft glaber & cinereus. Lignum vero 

 eft pallidum ac intus magis flavefcit , neque durum , 

 neque durabile, & in ramis fragile. Recens caelum, 

 fi erigatur, multam emittit aquam, nulli operi utile. 



Ami tempur. Quotannis circa finem pluvioforum 

 menfium feu Septembri arbor hasc plurima fua dimit- 

 tit folia, ita ut paucis fuis ramis fere tota fit nuda & 

 emarcida, turn rari etiam in ipfa notantur flores, fed en als uttgedort, 



ge weinige $ die vrucbten voortbrengen , dewelke zyn eenu 

 ge kegeljormige knoopen % febier als de voorfie einden der. 

 eekelen , docb zo bard niet , en binnen met eenige weeke 

 korls vervuld > die zelden opkomen ^ al rakenze de aarde > 

 maar door Spreuwen of andere Vogels gegeeten 9 en door 

 den afgang weder uitgeworpen zynde , brengenze nieuwe t 

 boompjes voort> dierbalven deze boomen alleen metdierge- 

 lyke plantjes voor tgeteeldwer den y dewelke men in' twildL 

 en zomtyds ook in de boven , door de voorfebreve Vogels 

 gefaait vind^ ^ * 



" \ms is evaal . en rert-praauw. Ht 



' 



bard • nog durabel , en aan de takken bros. Het 



men bet over eindfielt 3 geeft 



en is tot niets gebruikelyk. 

 Sayfoen. J aarlyks omtrent bet einde 



4 



Mouj 



fruftus 





occupantes 



vel 



qui raro colli- 

 a hanc arbo- 

 Eodem quo- 



§ 



pilofe, quae per totam ferpunt arborem , ac folia & 

 fruftus depafcuntur 5 hae autem ab avibus devorantur, 

 ita ut intra unius menfis fpatium generentur & pere- 

 ant; fubfequenti dein Novembri regerminat arbor, 

 novaque emittit folia , ac flores producit. 

 Torn: II. 



fon of September werpt dezen boom zyn meefte blad 

 af y enflaat als dan npt zyne weinige takken zeer kaal 



als* dan ziet men ook wtinige bloemen 

 maar zyne vrucbten werden dan ryp, docb ko- 

 men weinigte regt 3 want in die tyd boudende fprtuwen 

 en andere vogels met menigte daar op buis , diezt opeeten. 

 Zo komen ook in die tyd uit den fiam of vuiligbeit der 

 fcborjfe voort zeekere lelyke fwart-gefpikkelde en baairige 

 rupzen , die lan'gs den gebeelen boom kruipen , bladeren en 

 vrucbten opeetende 9 die dan door de vogels weder om ver- 

 nielt worden 9 zo datze in omtrent een maand opkomen , 

 en vergaan , daar op in November begint den boom we- 

 derom nieuw loof te gewinnen , en bloemen te c 



fit 



b 



Al: 







• 





i 



4 







