I 



196 





HERBARII AMBOINENSIS. Liber III. cap. XIX. 



Als dezen boom nogjonk is , moet men bem zomtyds de b<h 

 mfte toppen afbreeken of affnyden , bet voelk bem belet 



: boog op te fcbieten , maar bout bem laag 



kruin. Aan 



Quum arbor fit tenera, fupremi ejus rami faepius 

 funt amputandi , ne ita alte excrefcat , comamque 

 adquirat denfam , quod in vetuftis non bene fuccedit 

 arboribus, quum enim has detruncantur,faepius per- 

 eunt per pluvias penetrances. 



1 



Non tantum in & circa pagos crefcit, ubi plantata 

 eft, fed etiam in filvis, in quibus per aves feritur, 

 altiusque erigitur, floresque fenfim degenerant, ex- 



dig* 



de oude boomen voil zulks niet aan- 



ifkapt 



gaan , want als men zodamge boven den top 



gaan zy dikmaals uit > door bet inwateren van reegen. 



Hy waft niet alleen , en omtrent de 



?pl 



Vogels 



ofcb 



cepta alia vera filvedri fpecie, quam in fubfequenti werd, en de bloemen verwilderen wat metter tyd y behaU 









¥ 



defcribemus capite. 



Nomen. Latine Cananga. Malaice Bonga'Cananga6c 

 Canqngan. In Java.dicitur Tsjampe, quod nomen gene- 

 raiiter odoratum denotat flarem. In Batavia Fula Ca- 

 nanga, ac nomine Indoftanti Fula Betele, quum ejus 

 flos ™rn Siri Pinanea faeoius mafticetur. Ternatenfi- 



Kapittel 



jjlag 



. In 9 t Latyn Cananga. OpMaleyts Bonga Ca 

 nanga en Canangan. Op Java Tfampe, y t voelk ecbter in \ 

 generaal een welriekende bloeme Met: Op Batavia Fula Ca 



en met 



Indojl 



Cananga. Macafiarenfibus 



nanga , 



Siri-pinang eet. Op 



nanga 

 rano. 



Baleyenfibus Sondat. In Banda Cumbang Cay- , Sondat. Op 



Op MacafTt 



Copabbar & Coppanabbal 



Op Baleys 

 Op Amboins 



an 



tent, fed nine inde in filvis conquirant: In Leytimo- 

 ra vocatur Copawaarita , h. e. flos filiformis, ex for- 

 ma penicilli , vel lintei filamentoli. 



Locus. 



i in J 

 >ina, 



Ufus, 



/a, Malacca, Baleya, Bima, 

 lc porro In omnibus Moluccis 

 Potiflimurrr colitur hasc arboi 



* 



juofe Indian, 

 Celebe, Am- 



gratum florum odorem ^ quos Maleyen- 



fes omnesque.Indi capillis innettunt , & veftimentis ken reuk der bloemen, 



Copabbar en Coppanabbal, dot is bloeme des voouts, 

 om datze de Amboineezen niet planten, maar bierendaar 

 in bet Wout vinden : Op Leytimor Capawaarita , dat is 

 touwtjes bloeme , na de gelykenijfe van een bosje lint of 

 touwtjes* 



Plaats. Hy waft meeft in de Eilanden van Water- In* 

 dien , als Java , Malacca , Baley , Bima, Celebes > 

 Amboina ? en voorts alle de Moluccos. 



Gebruik. Men havent deze boomen meeft omtrent de 



)p deftraaten van de Negoryen , om den Hefty* 



ac cubilibus inponunt,fervaptque hi flores in tertium 



en 



diem odorem. 



Tabaco 



drag-en • zo in de baairen 



iimulque horum fumus hauritur , alii horum petalum derden dag. 



bedfteeden 



onder 



addunt Siri Pinangce, quae fimul manducant ob gra- gefneeden, en Vzamm gerookt 3 andere doen 



turn odorem. Arcus infuper feftivi in nuptiis & con- 

 viviis hifce ornantur, omnia porro odorata olea cum 

 hifce ac fubfequentis Tsjampaccce floribus praeparantur, 

 fi Oleo recentes infundantur, faepiusque hoc repeta- 

 tur, ex quo oleo dein unguentum componitur vel 

 cum aliis aromatibus vel cum radice Curcumce , quae 

 ambo unguenta Borri-Borri feu Boborri vocantur, uti 

 in ifto indicabitur capite. Quidam putarunt hoc O- 

 leum & Unguentum efle refrigerans , quum incolae il- 



mede verfi 



' bloeme by de Sm-Pinang , en kauwen Vzamen 

 om een goeden reuk te maken. Bebalven dat wer+ 

 de feeft-boogen , op bruiloften en maaltyden daar 



gemaakt 

 repeteert* welke 



menze 



maals tot een zalve gemaakt werd, of met andere jp 



ryen , oft 



fua 



eft 



zal gezegt werden 



fte Boborri noemt , gelyk in 9 t zelve kapittel 



calidiores funt ultra temperatum , praefertim Cananga, 

 flfnue incolae fuum inumrunt corous talibus in febri- 



zql 



gemeent 



bus , quae magno accedunt frigore , ut hoc minuatur. ' tempertbeid 



gebruiken, om 't lyfmede tefmeeren; 9 t welk 

 ', want beide deze bloemen zyn boven de 



O . 



tur flores & Curcuma, 



quod hi ingrediu 

 adhibent mcolae ad corpus 

 iviofisque diebus. 





nanga, en de Inlanders fmeeren met dezen Oly 9 t lyf in 

 zodanige koortzen , die met groote koude beginnen , om de* 

 zelve wat te verminderen. Ook alle Bobory-zalven ,daar 

 veele van deze bloemen en Curcuma inkomen > gebruikt 



'' Arboris cortex ad fimilia quoque adhibetur un- 

 guenta j quae contra Leucophlegmatiam praeparantur 



gen 



lyf 





De fcborjje van den boom <voerd ook gebruikt onder 



maakt tegens de koude zugt , 



> -ww— -~~-- — — - --- •*v<vvvww v\, %/%,g vwi \*iy %*iy VV l/& Us? VUiZGfp* 



Lignum nullum fere praebet ufum, quum molle & Het bout beef t meerendeels geen eebruik , o?n dat bet week 



Canang 



vis, ex vetuftis truncis fatis durabile exhibet lignum , ivajfcbende, beeft in de eudefi 



de Cananga in de Hxtoeefebe Boffcben 



quod incolae ibi adhibent ad poftes a^dium , quod ta- 



facfle 



Jlyl 



tern attrahat; A noffcra natione obfervatum fuit, flo- 

 res hofce vertiginofos homines reddere 9 fi horum 

 nimia quantitas cum Pinanga manducetur* 



zen gebruiken> dat al mede ligt vergaat y en vermolmt y 



jfte vogtigbeid raa 



Natie 



varen 



kragt 



* 1 



kaauwt. 



booft fteekt > als men te veel daar van met Pinang 





+ 



-i 



■ 



In Rumpbii Appendice haec adduntur, 



Cananga fruftus ulcerius defcripti & examinati fe- 

 quentem fefc in modum habent: In menfe Decembri 

 ex racemis progerminant iisdera > ex quibus flores 

 propullulant, forma femi-perfedlarum glandium depen* 

 dentes , fed calcibus deftituri , & quodammodo um- 

 bilicati, obfeure-fufci , molli putamine obdufti, in 

 his novem plani & ruGjofi nuclei locantur pallide fu- 

 fci,fplendentes,ac cimices quodammodo referentes, 

 hi vifcofae infident carni , quse dulcem & jucundura 

 fpirat odorem # 



In bet Aanhangzel van Rumphius werd dit 9 er by- 



gedaan. 



De vrucbten van Cananga naarder befebrceven zyn aU 

 dus : In de maant December ziet menze met trosjens by 

 malkander voortkomen , aan dezelfjle trosjes , daar de bloe- 

 men bangen 9 in de grootte van balfwajfene Eeckelen , dog 

 zonder kelkjes , en eenigzints met kuikjes , donker-bruin, 

 en week van febaal , daar in vind men 9. plat te en voat 

 rimpelige korrels ligt-bruin , glimmende , en eenigzints 

 naar weegluizcn gelykende , deze leggen in een kleverig 

 vleefcb , 't vuelk zoet en lieflyk van reuk is. 



r 



m 



% 



\ 







/ 





« 





EXPLI- 



• 



■ 



UYT 



* 









