♦ 



• 



\ 



lUEoek. XXltt.Hooft/?. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



203 





1 , 



CAPUT VIGESIMUM XXIII 



T 



R T 



U M. 



O 



T 



T 



K. 



JLrb 



or Violaria. Caju Mera Banda. 



/ 



f^iolier of Roode-Boom 





Legans arboris forma ac florum jucunditas hunc 

 ipfi tribuit locum, licet arbor fit exotica, atque 

 unica tantum a me obfervata anno 1657. in Ban- 

 da; infula fumma circa urbeculam Lonthoiram , altifii- 

 ma autem erat arbor inftar Tamarindi , vel paulo al- 

 tior,trunco craffifiimo,fcabro,ac fiflb cortice,coma 



denfa & late extenfa. 



D 



Efcboone gedaante dezes booms , en lieffelykh 

 " b ee ft bem alhier een vlaats w.rwt 



boewel 't 



uitlandfcbe boom • en maar 



fine ordine tenues & 



12 



wnmygezien is, Anno 1657. in Banda op * „ VV6 * „.- 

 land in 't fteedeken Lontboir, bet was een zeer boogen 

 boom , als een Tamaryn-boom , of ixel zo hoog met een zeer 

 dikken flam , ruige en geborflene fcborffe , een digte en 

 <wel mtgebreide kruin. 



Aan de takken fionden zonder order , en digt acbter 

 malkander dunne en regte ryskens , gelyk aan de Biim- 



/«, inque iis.bini foliorum ordines fibi oppofiti , duo- bing Bulu, en daar aan Heine bladefminfiweeryenrezt 

 decim ac plura paria in quavis rachide. Folia quoque * " ' .••.--- v & 



fine Fiftulce 



iftius w ^ . 



fuperius magis acuminata,' inftar illorum Cqf 



_ „ // en meer paren 



rysken. De bladeren war en 00k , als die van voornoemde 



fuperius pallide 



docbfmalder, en vooren meer toegefpitjl 



viridia feu fla vefcentia , inferius lanuginofa ac gilva. 



Ejus flores plures fimul progerminant longo infi- 

 dentes petiolo in ramorum fummo , tanquam uni infi- 

 ftentes umbella; , inter horum vero pedunculos folio- 

 la fquamofa excrefcunt. Florum capitula, antequam 

 fefe aperiant, oblonga funt inftar Rofarum, fed gla- 

 briora , ejusdemque coloris. 



Flos ipfe ex quinque componitur petalis interne 

 pallidis , rofacei coloris , formam gerens majoris Vio- 



9/ geel 



boewel 



Deze bloemen Jlaan veel by malkander op langefieelti 

 ikans in een dolle , tujjcben welke ft, 



blaadjeSy als ft 



Jiooten , jlaan verfcbeide 



De knoppi 



bloemen , eerze opengaan , zyn lankwerpig , als rooze-knop 



pen 



!fd< 



h 



Cannce fifi 



locatur corniculum feu piftillum ventricofum , & acu- 

 minatum , fufcum y ex quo in aliis arboribus fru&us 

 feu filiqua excrefcit, circa illud tria alia incurva & 

 contorta , locantur ftamina * in medio quoque ventri- 

 cofa & lutea , in floris bafi quinque alia apparent bre- 

 viora ftamina. Floris odor gratiilimus eft, ad Violam 

 accedens > quantum autem noyi , nulli huic fubfequun- 



tarn copious orna- 



De bloeme zelfs befiaat uit vyf 

 ',ek en roozeverwig , gefatzoeneert als een groote Viool of 

 bloeme van Canna Fiftula. In de midden float een krom 

 wntje, met een breede bulk , en een bruine fpits , waar 

 t aan andere boomen de vrucbten of bouwen wajfeben , 



zelve jlaan 



tur 



Martio 



de> maar zo veel mj^ 

 op deze bloemen , imn 



\ buikig en geel , op den grond 



vyf andere korte draatjes. De 



liefiyk , en na de Vioolen trel 



Als 

 Banda) float 



turfloribus, ut e longinquo rofampenitus referat, by zo vol bloemen, dot by van verre , als vol roozen 



fpeft 



gratum nafo , quum" odorem fpargat jucundiflimum. 

 De reliquis ejus facultatibus ac interiore fubftantia, 



febynt , een aangenaam fp 



nog meerder voor den reuk , dien by als dan verre van zig 



—■ypreit. Van zyn verdere eigenfebappen en binnenfte 



plura addere non poflum, quum ejus pofTeflbr nimis fubjtantie kan ik niets meer fd 



caram hanc aeftimaret arborem, quam ut incideretur. 

 Nomen. Bandenfibus verum ejus nomen erat inco- 



kapp 



gnitum , qui mar 

 rubram vocabant 



Violarice , feu Violariat Cormandelica 

 riimeft, an eadem fit arbor 3 



Mero, 



Ipfi Latinu'm tribuo nomen Arboris 



quae 



J 



dicitur. 



£ 



Naam. By de Bandaneezen was zyn regte naam onbe* 

 nt , die bem by provijte Caju Mero (dat is roode boom 

 emen) ik geef bem in 9 t Latyn de naam van Arbor 

 iolaria, of Violaria Cormandelica , Jlaande nog te on- 



)f by dezelve zy met die gene , die men op Ja- 



Locus. Uti fupra di&um eft, unicam tantum ejus 



1 inveni in Lontora, quse ibi in monte locata 



va Senting noemt. 



erat juxta civis cujusdam domum, atque uti dicebatur, Burge 



j 



en gezegt , beb ik maar eenen boom op 

 Jlaande aldaar op den berg naaft een 



was by in voorige tyden 



aldaar aangebragt door dejavaanfebe of Maleytjl 



Malayenfibus , qui femper exoticas quas- luiden, die telkens eenige vreemde boomen aandeoude Re- 



dam arbores pro fenioribus adducebant regionis hu- genten des Lands medebragten , 



Macim 



Mofchatas 



ijjcbaten of 



hop 



dat arboribus frugiferis pra reliquis vicinis infulis; 

 alii autem mihi narrabant tales quoque arbores ma- 

 gna reperiri copia in ora Cormandelenfi 9 ac forte in 

 aliis Malayenfibus ac vicinis ipfi regionibus. 



Vfus. Arbor haec in Banda magno habebatur pretio, 

 quum unica tantum in tota ilia occurreret regione , ac 



ren 



? van alder bande vrucbt-boomen , boven bare nabu- 

 tot nog toe verzien is, andere zeiden my y dat dier- 



? boomen Op de kufi van CnrnrnndA cmprvlnp Aiar te irinl 



Landen meer. 



ijfebien in andere Maleytfc be > en nadere 



«, 



Gebruik; Dien boom was in Banda in groote agting. 



praefertim ob gratos ejus flores , quos vicini adeo ex- wegens zyne liefiyk 



petebant , 



decerp 



rp bet gebeele Land 



daar de bUuren zo gretig 



* 



/ 



viis, nuptiis, aliisque feftivis diebus, quod domino 

 fepius, qui homo morofus erat , difplicebat , ita ut 

 totam faepe detruncare vellet arborem , fed continuis 

 dehortationibus ac precibus id inpediebatur, donee 

 tandem illam totam exftirpaverit , ita ut Banda caro 

 hoc ac rariffimo privaretur dono : An autem hujus 

 hominis invidia/an vero Bandenfium civium negli- 

 gentia (qui illam per ramos facile propagare potue- 

 rant 5 ) magis fit culpanda , aliis judicandum relinquo. 

 Utraque non eflet abfolvenda 5 fi hujus aevi mos ipfe 



op war en , datze die geduurig afbaalden op 

 andere Hoogtyden, bet welk den eigenaar (dieeenkorze- 

 lig booft wasS dikwils verdroot , dat by dengebeelenftam 

 daar neer wifde bakken > maar telkens wederom verbedm 

 wierde : Eindelyk bee ft by bem nog omgekapt , en zo wierd 

 Banda van een van bare befterariteitenberooft. Of nu de- 

 zes Mans nydigbeid of der Bandaneezen Borgers Jlojfig- 



( die bem ligt met takken hadden konnen voortpl 



laat ik andete oordeelen. 



) meer te berisp 



den beide niet te ontfchuld 



Zy 



ifs verfeboonde 



inferviunt, 



asftiinant res , nifi qax g 



• 



Ifto. anno tres hujus arboris ramos in Amboifiam 

 adduxi , ibique plantavi , quorum bini periertint,quum 



Ik bebbe in *t voornoemde jaar drie takken van dezen 



boom mede naar Amboina gebragt , en aldaar geplant 



Tom. II. 



aqua 



Cc 2 



ttmr 



! 





x 



'. 



