



k 



A 





/ 







/ 





> 









HERBARII AMBOINENSIS Liber III cap.XK.llt 



tertius autem elegantcr waar van *er twee uitgjngen , om dat boar bet Zee-water 



204 



aqua marina infedti fuerant , - 



excrefcebat , fed idem cum matnce arbore iubibat 

 fatum, quum enim in condufto ftabat horto, cujus 

 pofleflbr flores ejus tam cupide videbat, ac latro 

 patibulum , brevi etiam caedebatur. 

 Dein intellexi , talem quoque juniorem arborem 



geraakt badde , de derde began fraay op te komen , moat 

 by kreeg bet lot van zyn Moeder , want ftaande op een 

 gebuerden bodem , wiens eigenaar de bloemen zo gaarn zag t 

 als den dief de galg , moeft by mede wandelen. 

 Naderband beb ik verftaan, dat diergelyke jongen boom 



circa eandem urbeculam te zien was in zeeker £rf, omtrent bet zelve Jteedeken 



Lontor , genaamt Lockoy , of by aldaar van zelfs voort- 

 erminaverit , an vero niiper per ramos ibi propagata gekomen, of eertyds met takken geplant zy , is my onbe- 



^h W ft B 



reperiri in arvo quod am 

 Lontoram 



uerit , me latet. 



In yippendice pro Arbore Violaria fubftiti 

 vult Rttmphim Sampaccam montanam feu 

 Tsjampacca Goenong, quae fequemem 



in modum ibi defcribitur. 



■ 



feu montana Samp 



kent. 



In het By voegzel wil Rumphius , dat men voor dc 



Arbor Violaria Jielt de Berg-Tsjampacca, 

 •fie de Tsjampacca Goenong, die Aldaar 



op de volgende wjn* befchreven wert. 

 De regie wilde of berg-Tsjampacca gewint eengrooter, 



rit eredtum & altiorem quam omnium prascedentium, regter,en booger ftam dan alle de vooreaande, beeft wel 



foliaque producit limilia aliis Sampacca? foliis 5 fed ru- bladeren als ander Tsjampacca , docb ftyver en van onde- 



gofiora , nee fubtus lanuginofa , quae fimplicia funt & r en niet wolacbtig , ftaande enkeld aan kromme en knoes* 



lolitana*, ramulisque infident incurvis & nodofis. Flos tige takskens. De bloem float enkeld > gemaakt van 9. 



folitarius provenit ex novem formatus petalis, qua? blaadjes binnen malkander in 3- Triangels ftaande 3 waar 



introrfum in tribus triangulis locantur, quorum tria 

 exteriora operculi vicem gerunt : quam diu arbori in- 

 haeret flos , eft flavus , avulfi vero flores mox fufci 

 funt , eorumque pars inferior albefcit , odoremque 

 Mbent ad Mefpilos accedentem. 

 Ex medio tubo fimplex excrefcit fru&us magnitu- 



van de drie buitenfte bet dekzel zyn , aan den boom bleek- 

 geel , docb de afgebrokene werden ftraks bruin , en de on- 

 derfte belft blyft wit , van reuk als Mispelen, 



^ a _ ' " Uit bet middelfte pylaartje werd een enkelde vrucbt in 



dine Pruni , fed ejus 1 pars fuperior obliqua eft > ex- de grootte van een pruim , docb de voorfte boek float wat 



Jcbeef y van buiten wat ruig en als fcbilfferacbtig. Docb 



fium 



dehifcens , uti in Manoas feuPyrorum 



Maturus 



niet opengaande 3 febier als aan de vrucbten Manoa of 

 Sineeze Peeren. De rype volt in omtrent 20. buiskens 



lulas divifuS fefe aperit 5 quarum quasvis ofliculum van malkander > ieder verbergende een platte en roode kor- 



rubrum 



ifoli 



rel , de vrucbten van Coral 1 aria Parvifolia gelyk , docb 

 nuius. Fruttus avulti vix per dunder. De afgebrokene vrucbten kan men qualyk een 

 gri fervari polTunt , quin in etmaal beel bebouden , ofze berften in veele ftukken na ? 



plurimas nmentur partes feu fegmenta juxta fquama- getal der febubben , die z;y van buiten verbeelden 9 en ieder 

 rum numerum , quas externe exhibent, quasvis au- vertoont van binnen een kamertje als een febuitje > door 

 tern interne cameram repraefentat inftar cymbae ex- ingemelte ligt-rpode zaden fcbuilen > met defmaUle boek 





cavatam , in qua memorata rubentit 



quae anguftiflima fua parte per parvum filamentum ad- 



neftuntur medio communi ftilo. • 



Trunci cortex eft cinereus , rugolus , fiflus ; & mu- 

 fcofus , interna parte flavefcens. Lignum eft album* 

 & longitudinalibus conftat fibris, fed non durum eft, 

 fi has arbores recentes incidantur , turn gratum. , fed 

 debilem fundunt odorem , qui in detruncato penitus 

 difparet ligno, unde dulcis ac g«<-»« 'O" ^Ant tun. 



aan een klein draatje aan de middelfte pilaar vaft. 





tig 



De feborffe is graauvo y 



binnen bleek-geel 



rui g> geborften, n 

 Het bout is wit . en 



mofcbacb* 



dradig , docb niet bart*. Als men vers in deze boomen kapt 



arboribus 



693 



varias invenimurs, Qux 



men een aangenaamen ? docb flappen reuk genvaar 

 maar aan bet afgekapte bout niet met at. DierbaCven dim 

 zoeten en aangenamen reuk oLleenlyk aan de oude en cm- 



fevalle boomen gezogt werd. Diergelyken wy Anno 

 693. omtrent Alang en Hatoe ver in 't gebergte ver- 

 febeide gevonden bebben van een aangenaamen reuk • maar 



rem nemo autem incblarum nobis vegetam demon- niemant van de Inlanders voifte of 



ftrare 



boom aanvoyzen > zeggende 3 datze bet omgevalle bout 

 t fpaanders en ftukken uit bet Bofcb baaldenvoor 

 uxoribusfuis^quse ex illis odorata prsparant unguen- ' baare vrouwen , om nvelriekende zalven door van te ma 



do arborum ramenta & frufta ex filvis petere , pro 



ta. Omnes vero, quae poft pagum Soeli locatae funt, 

 juniores funt arbores, incolae vero dicebant, idemil- 

 Icd lignum deciduarum arborum ab uxotculis fuis 

 etiam in ufum adhiberi. 

 Nomen. Latine mihi dicitur Sampacca montana. Ma 



welke acbter bet dorp Soeli ftaan^ 

 zyn nog jonge boomen , docb de Inlanders zeiden 9 4at bet 

 zelve bout van omgevalle boomen by baar vrouwijes mede 

 gebruikelyk was. 



Naam. Ik noembem in *t Latyn Sampacca montana. 

 mpacca Utan , feu Tsjampacca Goenong, quum In 't Maltyts Tsjampacca Utan , of Tsjampacca Goe- 



tur fp 



Coepan U r ajfi 



filveftri <woque 

 Waycrifes &*Soelyenfes illam vocant 



nong , dewyl de voorgaande witte Tsjampacca ook voor 

 wilde zoorte gebouden werd. Die van Way 



nobis nullum, iy noemen bem Pokor Coepan Waffi. Die van Alangb 





Hanit, quod 1 



naam opgegeven dan Bour 



fine dubio erroneum eft, quum Hanit feu Hanet alia Jianit, welk buiten twyffel een dbuis is, vermits Hanit 



penitus fit arbor a nobis Ubro quarto 



Locus. In altis crefcit montibus ventofisque circa 

 Dammarae arbores poft pagos Way & Soely in mon- 

 tibus Elacka-Siaman. 



Ufus. Quum haec arbor ita raro occufrat , nee hue 

 usque bene nota fit , hihe ficcum ejus lignum tantum 

 in ufum venit , quod aliquando in altis montibus ex 

 deciduis arboribus colligitur. (Juidam tam latos ex 

 illo adquifivcre afferes , ut ex lis ciftas formaverint, 

 quum vero illud lignum non elegantis eflet coloris, 

 hinc ad Sandapilas^ illnd adhibuerunt. 



Noftrates pluris id fecernnt, atque ex ejus minu- 

 tis fegmentis oleum tentarunt deftillare , quod fortem' 

 foliorum Limonis Pocrrut fm'rabat odorem , fed tam 

 pauca illud exhibebat quantitate , ut vix operae pre- 



tium eflet. Alius vero ac melior modiis eft, fi hujus 



of Hanet een gebeel ander 



efeb 



Hy waft in 9 t booge gebergte , daar bet lucbtig 



van Way en S 



mmar -boomen ^ acbter de Neg 





Gebruik. Wyl dezen boom zo zeiden gevonden werd* 

 en tot nog toe niet ter degen bekent is 9 zo beeft men zig 

 met bet drooge bout bebolpen y voaar van men nu en dan 

 in *t booge gebergte een omgevallen boom vint. Zommige 

 bebben zo breede planken daar van gekregen , datze kiften 

 daar van gemaakt bebben 9 dog dewyl bet bout van geen 

 aanzien voas , zo bebbenze dit tot doot-kiften gebruikt. 



De onze bebben wat meer <werk daar van gemaakt , en 

 voor eerft uit bet klein gekapte bout een Oly zoeken te dis- 

 tilleren, 't nvelk wel kragtigvan reuk was na de blade- 

 ren van Lemoen Poerrut trekkende , docb daar quam zo 



weinig van. dot bet de moeite niet waart was. Een an- 

 der 







t 







\ 





$ 



