



■» . 



\ 



214 



HERBARII AMBOINENSIS Liber III. cap.XX.VL 





lappas arboris Runut confe&a* qui inter duo compri- Calapp 

 muntur ligna 5 donee fpiflum exftillet oleum, vei hi 



planken 



(Runut genaamt) en pert 



tkomt 



nuclei ficci tarn diu Confervantur^ donee oleum tale of men verwaart deze gedroogde korrels , tot dot men de. 



requiratur* qui turn contunduntur & in fartagine tor- 

 renturj ac priori exprimitur modo , uti cum Nucibus 



heeft ; als dan jiampt menze , en roft 

 pan, en pertze als voor en, gelyk men de Noote 



mofchatis id fit, tolti hi & contufi aquae etiam inco- • muffebaten doet, men kan de grootjl 



water 



$ 



qui pofliint, ac fupernatans tolli oleum ope cochlea- 

 rs, uti Calappae oleum colligitur , expreffio autem ejus 

 melius fuccedit , fed magna iftorum nucleorum requi- uitperfi 



ritur quantitas : Oleum hocce modice calidum eft, de quaniiteit korrels bebben. D 

 conducitque ad cutis fordes & fcabiem tollendam & goed om 



# 



letel 



curandam : In Macaflara , Baleya , & Bima candelae ex 



hifce formantur nucleis , ad folem-enim ficcati adhi- kaarffi 

 bentur , qui acuto adligantur bacello in formam & 



op Macaffar, Baley ,en Bima maakt 



feburft des buits te gene- 



longitudinem candelse, vel contunduntur & mifcen- ftokje,-tot de gedaante en lengte van een kaarffe, of 

 tur cum certa Goflypii quantitate , & circumvolvun- ft 



& 



tur anguftis Bambu arundinis fegmentis , vel ex Gabba 

 Gabba confe&is in formam candelae. Quidam femi- 

 maturos colligunt fru&us, quos muria condunt, quo- 

 rum exterius tantum putamen inftar Olivarum come- 



ditur. 

 Ejus lignum durabilem fatis continet materiam,fed 



fmalle fpaanders van Bamboezen , of Gabba Gabba ge- 

 maakt , tot de gedaante van een kaarffe. Zommige neemen 

 de half rype vrucbten , en peekelenze in , waar van men 



buitenfte boljt 





Bit bout beeft wel een durabele ftof , docb is zeer 

 difficillimum eft elaboratu dolatoribus, ut & fecuri , fer- moeyelyk om te bewerken voor de febaaf , en byl, alleenlyk 

 ra tantum per recens tranfire poteft , atque ex illo kan de zaag door bet verfche komen , en daar uit niet 

 non nifi breves trabes & lati aueres formari. Quid- meer , dan korte balken , en breede planken gewinnent 

 quid itaque ex illo defideratur ■, ex recenti prius ligno Wat men dierbalven daar uit bebben wil, moet men uit 

 fbrmandum eft, dein perdolari ac poliri tritura po- bet verfebe bout eerft in bet ruige kappen, met een groffe 



teft frequenti. 

 Optimum eft ad axes, rotas, majoresque machinas 



febaaf bewerken, en met veel febueren glad makeiu 

 Het is aller dienftigft tot wielen, affen, en affuiten van 



ingentium tormentorum bellicorum , quum Hon fin- fwaar Canon, want bet en febeurt niet , alflaatmengro- 

 datur, vel rimas agat, licet magniipfi infigantur clavi te fpykers daar door, wegens zyne werrige fubftantie y . 

 \>b crifpam & vorticofam ejus fubftantiam* unde & daar om gebruiken bet de Inlanders van Key tot alderbande 

 incolae infulae Key illud adhibent ad coftas navigiorum kromme inbouten van bare vaartuigen , want bet in Zee- 

 incurvas j quum in aqua marina quam maxime durabi- water inzonderbeid durabel is, met de zage word bet 00k 

 le fit , ferra fatis bene etiam in latos formatur afleres, tot reedelyke breede planken gebragt , waar uit men taf el- 

 ex quibus menfe ac ciftae fabricantur , fed difficilem bladen , en kiften maakt , maar vereiffeben eenen geduri- 

 requiruntlaborem, antequam glabra & politas fint, gen arbeid , eer menze glad krygt , want met de febaaf kan 

 dolabra enim vix glabrum reddi poteft hoc lignum, menze niet meer, dan effen maken, blyvende als dan nog 

 femperque rugofum ac pilofum eft in una alterave ruig en pelzig, daar nafchuurt menze met water enzant> 

 parte , dein autem fricatur aqua & arena , ac denuo en ten laaften polytft menze droogmet boenders vangefple- 

 Ticcum poll turn fit opefcorearumexarundineRottang te Rottang gemaakt, en met kragt van mans armen. 



fifla confe&arum, magna hominum vi applicatarum. 

 Hac fri&ione demum in confpeftum veniunt rari ifti 



Door dit vryven komen eerft de rare drayingen ,ftreepen> 

 en bar en van aderen voor den dag , en bet bout begint ter dee- 



Tortices, ftriae,& undae venofas , lignum ipfum fplen- ge te glimmen, beftervende dat van de eerft e zoorte donker- 

 det, primaeque fpeciei lignum exficcatur obfeure ci- graauw^ en van de tweede ligt-ros , met geel gemengt y 



nereum , fecundae vero pallide ruffum cum luteo mix- . bet welk 00k meer glimt, dan bet graauwe , en eenweer- 



quod magis etiam fplendet quam cinereum , ac febyn van zig geeft. 



turn , 



reflexum exhibet. 







v 





Portugallorum cifta^ in Zeylana & Malabara con- 



tfebe kiften , die men op G 



■ 



ftruftae ex hoc ligno, multo crafliores habent fibras, boar van dit bout maakt, zyn veel grofd 



funtque rugofiores quam Amboinenfes, elcganter au- 

 tem fplendent, & obfeure fufcum habent colorem, 

 Jnftar ligni Sideroxyli vetuftioris , pro quo male etiam 



habetur. 



Amboinfcbe 



: 



en z 



Hoc 



au* 



a noftratibus faepe hoc lignum 



tern rtofl eft adhibendum ad quasvis opera ex af- 



feribus confe&a, nifi rite ficcum fuerit, atque per 



annum adfervatum , hi quoque ex hoc confefti non w ^ 



fint tenuiores pollicej hoc enim lignum nunquam nog door vogtigbeid , nog door bitte , evenvcel de dun ge- 



yn donker-brum van coleur , als het oude yzer-bout , 

 waar voorze ook abufivelyk van de onze aangezien wor- 

 den. Men moet dit bout tot geen werk gebruiken van 

 planken gemaakt , of bet moet ter deegen droog zyn , en 

 omtrent een jaar gelegen bebben , ook de planfyn niet veel 



boutfebeurt voel 



1 • 



timas agit , neque humiditate , neque colore , fed tenui- 



ter lecati & nimis recenter ufurpati afleres incurvantur 

 pluviofo praefertim tempore, ac fefe contrahunt, 

 recentesque hoc quoque vitium habent, quod ciftae 



ex illis fabricatae facillime mucomm fpirent odorem; v _ -«-„ 



fi diu occludantur. . Incolse tarn Javae, quam Mo- in de"Moluccos , en Amboina gebruiken anderzints dit bout 



zaagde te vers gebruikt , trekken boar ^ _ 



derheid by regenacbtig weer , en krimpen zeer in , zo beb- 

 ben ook deze planken vers gebruikt deze faute , dat de kis- 

 ten daar van gemaakt , zeer ligt vermuft ruiken , alsze 



tflooten Jtaan. De Inlanders zo wel op J 



• ^ 



luccarum & Amboinx raro hoc adhibent lignum, weinig, om datze metbaar kieine byltjes , en onnozelge- 

 i?|uum parvis fuis fecuribus " ' " 9 ...» 



ftrumentis non valeant 



reliquisque pufillis in- 



tfebap , geen 



:eten 



mgentes 



hujus ligni moles bearbeiden. 



bejeboft 



<Slaborare. 



.. 4 



Hoc quoque lignum aliud habet vitium , freeze nempe 

 &rugofa2 faepc in hocfunt maculse , quae nunquam poliri 



. 



po 



ftunt 



fed femper rugofzc manent , unde & hoc neemm 



poftea a Boeronenfibus & Manipenfibus anno circiter 



1666 Societati nollrse Indica; venditum fuit ad coftas, planken gebruikt 



it beeft ook nog cinder e gebreeken^ 



\e en pelzige plekken , die geen polyften aan 



maar ruig blyven , waarom dit bout van d 



Manip 



omtrent Anno 



carinas, & afTeres Liburnae & Scaphse ex illo forman- 

 dos, quod in Liburna ultra duodecim duravit annos, 

 Scaphae non ultra binos, cauila autem fuit, quod illud, 

 ad Scapham adhibitum, nimia recens fuerit, quo fa- 

 ctum, ut nimis contraftum fiftliras caufTaverit. 



Hujus arboris cortex depuratus ac fponte decorti- 

 catus, cum Sideroxyli cortice, Samama^ & Gay dug 



oed 



wi 



en aan de jloep niet boven V 

 oorzaak zyn , dat bet geene aan de ftoep 



if 



krimpende , groote opening veroorzaakt beeft. 



■ 



Defcborjfe van dezen loom van de buitenfle ruigtege- 

 zuiverty en dan van zelfs affcbillende , met dejcborjje 



catus, tuuivmwiu*j« vvyinv.*., uitmuma , vs. unun/g zufutri , tn aun van zcljs ajjcoiuende , met aejcot 

 Laut. aquae incoftus & propinatus depurat puerperas, van Tfer-bout , Samama, en Gayang Laut in water 



expellit fluxus albos aliasque inpuritates, h per od^i- 

 duUm ejus cyathusmatutino ingeratur tempore, quum 



medicamenta adhibentur confortantia , hujus 



p- 



d 



m 



cor- 



kookt, en gedroriken , zuivert de^ Vrouwens^ die van bet 

 kraambedde opftaan , zet of de witte vloed en andere on- 

 reinigbeden ,acbtdagen des morgens een klein kopje vol daar 



van 











1 





