





• » 



/ 





s 



. 



• 



III Boek.TLN. Hoof tjl: AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



qui Tub Toxicaria habitat arbore , inftar Bafilisci, 

 quod nempe fit animalculum ? binis infiftens in ante- 

 riore corporis parte curtis pedibus , unde & eredio pro- 

 ceditcapite, in quo criftam vel cornu gerit, halitu 

 iuo homines & aves tanquam veneno inficiens^ unde 

 & e longinquo telis occiditur.. Rex Lubo feu Tolu- 

 bo, (quse e(i regio fita in boreali Celebes ora ad fi- 



265 



Jiang, die onder den Gift-boom vooont , als een Bafilish 

 cus , zullende een klein dier zyn , aan 't voorfle met twee 

 korte beenen, waar doer bet met bet booft opgeregt gadt, 

 op bet zelve een ham of boorn bebbende, met zyn aajfem 

 Menjcben en Vogelen vergiftigende , wesbalven bet van 

 verre met pykn (loot gejebootenwerd. Den Koning van 

 Lubo of Tolabo (zynde een Land/chap aan. HNoort em 



num magnum Auftralem ) lapidem feu Mefticam pri- , de van Celebes groote Zuid-boet eeleeen ) zal een fleen of 



mi defcripti anguis glocientis habuit, qua? rubra erat 

 & quad ignea; alterius animalis feu Bafilisci unicam 



Mejlica van de eerjl genoemde kakel-jlang gebad bebben % 

 rood en vuurig^ van de>tweede heb ik "er een, %o groot 



habeo inftar duplicis libelhe, fupra femi fph^rica? fi- als een dubbeltje, boven balfrond, beneeden plat y .ah 



urae, infra planarn inftar globuli difletti > colon's cri- 

 all ini opaci , qua? ab uno latere maculam eerebat 



een doorgefneeden kogel , van verwe , als donker-kriftal , 

 aan de eene zyde met eenwitteplek; op een andere plaats 



albicantem, & in alio loco a me defcripta eft nomine van my befebreeven onder den naam van Dracontias. 



Dracontias. 



8 Jtfomen. Arbor nobis latine dicitur Arbor Toxicaria. 

 Belgice Macajjerje Gift-boom feu Spatten-boom. Malai- 

 ce Caju Upas: Succus ejus venenofus Toxicum Ma- 

 cajjafenfe. Belgice Spatten-gift. Malaice Upas. Macaf- 



- • * 



* 



r 



. * 



Naam. Ben boom noemen ivy in 'tLatyn Arbor Toxi- 

 caria , in 't Duits Macaflfaarze Gift-boom 0/ Spatten- 

 boom. In "t Maleyts Caju Upas. Den giftigen zapdaar 

 ._ . _ . _. . uit vergadert , biet Toxicum Macaflarenfe : In 't Duits 



farice, & per totamCelebem Ipo, quo nomine & ar- Spatte-gift. In 't Maleyts Upas: Op ■ Macajfers , en 



~ " ~~ ~~ '" " doorgaans op Celebes Ipo , gelyk zy 00k den boom noemen. 



De eerjte rofj'e zoorte (van de Wyfkens- boom komende ) 



<werd bygenaamt in 't Macajfers Pacanre Sama Jang, 



'£ Maleyts Maccan Cavvul, datis, eet, of boud u 





borem denotant. Prima ilia ruffa veneni fpecies^qu^ 

 ex femiria colligitur, cognominatur a Macaflarenfi- 

 bus Pacanre Sama Jang , & Malaice Maccan Cawul > 

 h. e. ede vel ferva fidem, dum minores habet vires, 



in 



& ex ejus toxico quis curabilis fit^ fi fervet fidem, belofte, dewyl bet flapper van kragten is, en men daar 



quod plerumque in eo confiftit, quod curatus epulas 

 exhibeat, altera feu' perniciofiflima maris fpeciesMa- 

 Ja'ce dicitur Upas Radja, in Macaflara Lupo Matta 



van geneezen kan , als men zyn belofte boud , beftaande 

 gemee?ielyk in 't geven van een maaltyd , de andere of 

 J'noodfte zoorte van y t Manneken^ biet in 't Maleyts Upas 



Joe, feu Malaice Djato Matti, quum hoc veneno in- Radja, op Macajfers Lupo Matta Joe, of in't Maleyts. 



fettus & vulneratus mox procumbat &moriatur: Se- — ,^. .. - . - 



Djato Matti , om dat de gequetfie daar van terfiond neer* 



cundum hoc toxicum dunus temper eft ac nigrius m u y enfterft. Dit tweede vergift is altyd harder, en 



jrimd, fere inftar picis, fed per ignis calorem liquev fooarter, dan bet eerjle, fcbieS als pik , docb fmelt door 



bit. Utraque innoxie traftari poflunt, nee damnum de nvarmte in de Zon: Beide zyn onfchadelykte handelen* 



adferunt , fi vivum' modo non tangant fanguinem , im- en doen ons geen quoad , als zy maar 't levend bloet niet 



mo Celebes incolae ingerere audent hoc pro remedio 

 iiitetno , uti poftea indicabitur. 



taken , ja de Inwoonders van Celebes durven bet inwen- 

 dignemen tot eenige Medicyn, gelyk bier na zal gezegt 

 iverden. - • ' ■• • »■'• < 



. Tela, qus hoc mficiuritur veneno , Malaice Sompit. De pyltjes of ' fiitzen, waa'r aan dit vergift gefineert 



J -°- bacelli furit tenues ultra pedem longi , immo word, in ?t Maleyts Sompit genaamt , zyn dunnefiok- 



jes, rykelyk eehvoetlang, enzQmmige anderbalven ,van 

 een dun boutje of rietje gemaakt , in de dikte van eenfiroo- 

 halm, docb regt enfiyf. Aan y t voorjle eind jleekt een 





fepe fesquipedales , ex tenui ljgrio feu arundine con- 

 f efti , culmi craflitie , refti , & firmi ", in horum extremo 

 lata ac denticulata fiiperficies ex Lamii pifcis dente 



confe&a adaptata eft, quae veneno obducitur forma beentje, of baayen-tdntje, daar bet venyn aangefmeer. 

 gummi nigricantis , -in inferiore teli parte oblongum ft , in gedaante van een fwarte Gom : acbter Jleekt een 

 apparet fuber * formatum ad canalem fiftulae emiifo- lankwerpig korkje, gefatzoeneert na de pyp van t Spat 

 nae. Fiftula haec feu Sompittdn longitudiriem viri ha- **•«— -^ ... 



t>et ex duro & nigricante li^io fabricata,' interius ex- 

 cavata canali recl:o & asquali ad digiti minoris crafli- 



hluic inmittuntur tela ifta , quae flatu emittuntut 



roer. Dit Spat-roer o/Sompittan, iszolang, als een 

 man, van hard en fvoartacbtig bout gemaakt, van bin- 

 nen met een doorgaande bolle pype, daar pas een pink in 



tiem. 



mag, zeer regt egaal geboort. Hierinjleekenzedevoor*,. 



tanta vi, ut ad fclopeti minoris diftantiam ejiciantur,' noemdefpatte of blaaspyltjes , en blaazen dezelve met een 

 quamprimum yero tale telum aliquid tangit, ejus hamus Jcbielyke kragt daar uit , 't welk omtrent de difiantie van 



infixus retnanet , telumque iftud parvum tantum extra- 

 hitur, vel folum d'ec'idit fpdiitc fua.' 



een Pijlool-Jcboot treft , zo dra dit pyltje ergens invaart y 

 zo -blyft bet angeltje Jieeken , en den loffen pyl trekt men 

 - ■ * - uit, of valt -van zelfs afi . . 



Venenum autem ejus calidum penetrans fanguinem 1 Het venyn 't moarme *bloet rakende, verfpreit zig ter- 



mor fefe per omne difFundit corpus, ita ut in ve- Jlond over' f t gebeele lyf, dat men y t in de aderen voelen 

 nis perfentiri poflit , ingentem enim cauflat aeftum ac kan , veroorzaakt een groote brand , en daar op een fwa* 

 fimul ^rav^m capitis vertiginem , cui inpotentia &" re draaying in't booft, waar op de onmagt, en dendoot 



mors iubfequitur. 



Ad bellum Mc accinfhiri tela hsec veneno infefta 

 Canali ex Bambu arundine Confeclio inmittuntur, qu? 

 operculo firmiter occlud'itur, fi vero per annum ad- 

 fervantur haec tela, minoris funt efficacies. 



Locus. Natura noxiam hanc arborem, uti diftutri 



volgt. 



Ten Oorlog gaande , werden deze Spatten in een loo- 

 ker van Bamboezen gedaan , loaar op bet dekzel digtfluit+ 

 evenwel na verloop van een jaar , ver minder en deze Spat- 

 ten al vry van bare kragten. 



Plaats. De natuur beeft dezen fcbadelyken boom , als 



fuit,longe ab hominumhabitatiOnibusfeparavit,ejus- gezegt, verre van de wooningen der menfeben afgexon-% 

 que patria eft proprie Celebes, cun'fti veneni mater,' dert , en zyn eigen Vaderland is Celebes ^de moeder van 



1 "* J * ' - - " '• a n e fenyn , daar by zyn zitplaats beej 't by de Tqradias, 



zyn de wide Berg - woonderen , tujfcben Mandar in 



ubi fedem fuam nxit apud Toradias, qui montiuni in 

 colse funt feri, inter Mandar am ad feptentrionem , 

 Tomontano ad Orientem , & ad Borealem provincial 

 Lub'o plagam , quse Tbradiis vicina eft , fefe extenden- 



Lubenfes autem prirrinm eunt ad pagum Tarn* 



t 



tes 



Wejien % Tomotano in 't Oojien, en benoorden de Pro 

 vincie Lubo , 't voelk naajl aan de Toradjas paald. Die 

 van Lubo gaan eerjl na de Negorye Tamboge ,- een halve 

 bogQ , qui per femi-diei 'fpatfum a litore diftat , & prope dag vanjlrand , by de rivier Moyke , van daar van nog een 

 fluvium Moyke fitus eft , quique diei fpatio vel itinere dagryze tot de Negorye Majfamba , daaru bet Ipo balen, 

 diftat a pago Maflamba , unde Ipo feu venenum iftud beide Negoryen onder Lubo forterende. Zygebruiken nog 

 petunt,ut & ex pagis Lubo fubjacentibus. Aliam quoque een andere weg, by de Negoryen Paloppo en Walendra , 



viam petunt prope pagos Paloppo 8c Walendra , unde 

 per diei iter veniunt ad Bblongamy inde Awangum, 

 ac pbrro ad Sadanium , ubi has arbores ipfis demon- 

 ftrant. Ut autem hujus veneni colle&io rite iriftitua- 



van daar een dagreyze landwaart in komt men eerjl aan 

 Bolong-, van daar na Avoang, en voorts na Sadanii , die 

 de boomen aanwyzen. Tot deze commijfte gebruikt men de 

 een of ander Macajfaarffe of Boegifcbe Creyn , dat is , 



tur , adhibCnt Macaflarenfium vel Boegenfium regem Koninksken of Prins , op dat de Toradjas geen bedrog 

 v el 'princlpem quempiam , ne Toradias illos fallant : daar onder mengen. Van bier koopent dan de Boegifcbe, 

 Hinc itaque Boegenfes & Mandarenfes illad emunt. 

 Arbor autem ipfa ibi crefcit in defertis ac nudis 

 jnontibus , atque e f ong^hquo facile dignofcitur , quum 



Tom. IL ■ 



en die van Mandar. 



Hy groeid aldaar op kale bergen , en is van verre izel 

 te kennen, dewyl geen geboompte daar omtrent Jiaaf , en 



t X 'r land 







f 



\ 



- 



