



• 



m Sbeh XL V. Rdoft% AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



• 



* 



audivimus. In sedibus iftis , in quibus hoc adfervatur 

 toxicum , nulls fquillae nee conchas torrendae funt. 



9 



Si ad bellum profedluri fint, hocque praparare ve- 

 lint venenum, ut hocce tela ilia & canales emiflbrios 



konnen. 



offcbulpen braden , of 



- 



i6j 



men 



9 



gaan willen , . en dit gift prepa 



op de flitzen of J pat ten te firyk 



cbducant, omnesvolvuli ac glebae fimiil adferunfur, alle de klontert'jes en rollen by malkander gebragt , die dan 



quae variis conftant coloribus ac viribus, concolores van verfebeide coleuren en kragten zyn 9 wanneer die van 



vero in unum colliguntur acervum. Quaenam vero eenderlei coleur by malkander gelegt werden : Docbomde 



lint efficaciflimae , ad vifum non ita dignofci poteft , kragtigfie van malkander te onderfebeiden 



fed hoc detegitur experimento. Recipe radicem Lam- 

 poejang 9 Macafiarenfibus Lampoem , & Allia Paya di- 



_ _ gefebieden, maar werden aldusgeprobeert. 

 ,. „. ., . . ... Neemt.de wortel van Lampoejang , in 't Maoajfars 



&am,.h.e. Zingiberis amaras, hanc contunde,& in Lampoem, en Allia Pava, dat is, bitter Gember ge~ 

 aqua macera , donee fit mucilaginofa , exprime & naamt^ kneuft die, en weektze in water, tot dat bet zeU 

 tranfcola per linteum , hujus aquae parvam infunde ve wat.kleverig werd. drukt, en vm bet dan door een 



patinae portion em , cui inmitte portiuncularp hujus 

 veneni;. Periti mox ex fubita ac majori vel minori e T 

 bullitione de viribus dijudicare poflunt. Glebae , cjuae 

 iisdem conftant viribus, fimul contunduntur, iftique 



offebrapzel van 't vergift. De 



ifle. konnen als danfiraks aan de baajl 

 >/ booge opb 



Allt 



infuriduntur mucilaginofe aquae,, quum mox fumma de kfontjes van een kragt werden alsdan 'fzamen ge- 

 certe admiratione confpicitur 3 qua ratione hoc vene- jlooten, en in dat kleverige water ' 



num fuas exercere incipiat vires ac fevire, quod tanta e- 



rgift 



bullit fefequeconvertitfaspevi, ut in medio tota con- en zyn kragten te vertoonen, kookende, en omdraayende, 

 fpiciatur fovea, per quam fundus patinae appareat, quod dat men zomtyds in de midden een kuil , en in dezelve den 



vero parvam tan turn exhibet ebullitionem ac commo- 

 tionem , debile cenfetur. 



* 



Vifcofb hoc fucco extremitates teloruiti inbuuntur.^ 

 quas,uti diftum eft, ex Lamii pifcis dentibus confe- 

 €tx funt, fi autem hifce deftituuntur, eorum loco a- 

 cuminatam arundinem adhibent • ruins in rnnalibus 



defebotel of bak kan zien; maar 't geenejli 

 een kleine roeri?ig vertoont> <u:erd voorjflap gebouc 



. Deten kleverigen zap inerd ah dan aan de punt 

 fiitze geftreeken, zynde gmaakt* als jreztgt* vat 



bene obturatis co 



ptimse horum telorum 

 virtutes fuas retinent, funt 



ffie J!< 



)f zo zy die niet bebbe?i> van een toegefpitjlrieU 

 y dan in <wel gejlootene kookers bewaren. De 



en 



autem quaedam , quae intra unius alteriusve rtienfis fpa- 

 tium fuas perdunt vires, & mortua quafifunt: Tota 

 eniift hujus veneni ma(Ta,li non rite confervetur,*cito 

 corrumpitur: Putant autem vulgarem fpeciem poft 

 anni lapfum non amplius mortem adferre , cujus li- 

 gnum eft, fi fucco Lampoejang infufum hoc venenum 

 non effervefcat, quo alias acuitur & exakatur. Haec 

 nulli rioCet traftatio , nifi quod ardorem internum duis 



percipiat 



pluririium ab optifria 



■ 



Toxicum hoc , .,„__ 



fuccO Lampoejang non fuerit commixtum > immo d 



daar zynder ook , die binnen een maant of twee beel doot 

 en kra'gtel&os nperdtnj want ook de gebeele mafia , indk?i 

 menze niet bezorgt, en wel na wreyfeb gadejlaat, en 

 bewaatt^ in der baa ft bederven kan. Ordinaris gelooft 

 men van y t gemeene Jlag , dat bet na verloop van eenjaar 

 niet meet dodehk is , en daar van is een teeken 3 als bet in 



\den zap van Lampoejang niet meer kooken wil , waar 

 mede men 't anders weder aanzet : Deze bandeling be* 



Jcbadigt niemant , behalven dat men een inwendige bitte 

 daar van gevoelt f do'cb m'eefi van % t bejle. 



Dit vergift bond men dan voor onfebadelyk , zo lang 

 bet met den zap van Lampoejang Met vermengt werd 9 



cunt, fine hoc nunquam fatis indurefcere, ac facile ja men zegt 3 dat bet zonder den zelven noit ter deegen 



detergi per veftimenta, fi per ilia tranfeat* cum hoc bart werd, en werd in 'tfpatten door de kleeren ligt af- 



autem fucco fi fuerit commixtum & oblinitum, ita geflreeken, maar met dien zap gemengt , enaangejmeert % 



indurefcit , ut eo per clypeum penetrare poiTint; wefd zo bard , datze door een febild daar mede kunnen 



Huius veneni efficacifiima 



Up 



atur 



febieten. De kragtigfie zoorte van dit vergift of Upas 

 Radja, dewelke maar voor den Koning 9 en zyne grooten 



communi opinione incurabile adfert vulnus , vilior bewaart werd> is na f t gemeene gevoelen ongeneesbaar y 

 autem fpecies vulgo largitur ac diftribuitur , quum ad maar de flegter zoorte werd onder de gemeene man uitge- 



bellum eat. 

 Aliquando fit, ut forte fortuna antidoto quodam a 



praefenti 



deelt y wanneerze ten Oorlog gaan. 



Het gebeurt tomwylen , dot men by geluk door eenig te- 



gengift van een baajlige doot bevryd zynde , na verloop 



(licet talis fhfe curatum credat) van een, twee, a drie jaar (feboon men meent genezen 



inde tamen moriatur, talibus autem maxime nocet & ; te wezen) daar nog al evenwel van Jlerft , en voor zuU 



periculofus eft coitus cum feminis: &uti inter herbas 



Lampoeianp- edulis eft & ad olus ufurnatur • fie haec 



ke zeer qtiaad en periculeus is de vermenging der vrouwen , 

 en gelyk onder de aard gewaJfcbendeLampofingeetbaar, 



herba alicui, qui ex vulnere hifce telis inflifto k(o en mede tot Sayor gebruikelyk is, alzo is dat goet voor 

 curatum putat, certam adfert mortem, fi comeda- iemant, die meent van een Spatten-quetfuur geneezen te 



weezen , een gewiffe doot 9 zo men daar van niittigt. 

 Wy bebben in den laatften Madjerafcben Oorlog , wan- 



tur. 



Ma 



renfes putabant totam vaftare Ambojnam , ipforum neer de Macajfaren vermeinden gebeel Amboina afteloopen, 



fuperbiam ac fiduciam , quam in telis fais hoc veneno baren trots, die zy op bare fnoode fpatten ge field badden y 



infe&is habebant, fenfim edo&i fumus eludere, non allenskens geleert te verydelen, niet alle en door verfebei- 



.__. :: ^:j^^:^ :~ /:,ur ^: ^« ^ tegenmiadelen , dewelke ay^ in 'tvolgende KapittelzuL 



len voorjlellen , maar ook door een zekere manier van kle- 



dinge. Want Officiers , en die y t vermogen badden % 



. maakten wyde klederen van Spaanfcb leer \ zoruim>dat- 



tantum variis antidotis, quae in fubfequenti propone- 



fed etiam certo veftimentorum 



mus capite 



& 



H 



pacia erant, ut fupra alias veftes haec geftare poflent, ' ze dit gemakkelyk boven de andere kleederen konden aan-' 



Hifp 



& 



quique glandes ignianas emittunt, ac pnmum inpetum 

 faciimt, veftimenta haec habebant ex velis linteariis 



trekken , als rokken , broeken , en laarzen , en op bet booft 

 een booge my ter , of ruige Spaanze muts , matroozen , en 

 Granadiers , die den aanvafmoeften doen ,_ maakten zulke 

 kleeden van Zeildoek ; want dewyl alles los en ruim om 



confefta, quumque haec laxa & libera e corpore de- 't lyf hing, zo bleven defpitzen van de blaaspylen daar 

 *■'■■■ * * •" !**- !,,: -*- in jleeken. Voor de front van de Zoldaten nvierd een 



pendebant, apices telorum illorum emiflbrumillisin 

 fixa haerebant. In frontispicio militum erigebatur 



blinde van brefenninge of geteert Zeyldoek gezet , met een 



velum pice obdu&um , quod fifluram habebat transver- febeur divers daar in, waar door zy konden vuur geven, 



falem,per quam fclopetafuaemittebantignivoma,at- evenwel vloog zomtyds eenpyl bier door, dewylze tefiyf 



tamen aliquando unum alterumve telum per illud tran- gefpannen Jlonden. Wy badden ons ook te wagten voor 



fibat, quum nimis fortiter eflet extenfum. Cavendum de Spat-roeren zelfs 9 waar aan de voorvegters yzerefpit". 



nobis quoque erat ab ipfis fiflulis emiflbriis, in qua- zen y als pie ken badden , met vergift aangef meer t , en op 



Ti 



II. 



propu 



mucrones ferreos inftar de onze inloopende, daar dan dtpiekengoet voor waren ,' 



hafla 



LI 2 



<welk* 







