H BOR BAR TI 
AMBOINENSIS 
LIBER QUARTUS, 
Arbores continens filveítres, quarum 
pars aliqua fabrilis eft. | 
kar) Pag. 1 
HET AMBOINSCH 
KRUYD-BOEK; 
HET VIERDE BOEK, 
Handelende van de wilde Boomen , waar 
van men Timmerbout beeft. 
CAPUT PRIMUM. 
| Ebenus ; Caju Arang. . 
nes mihi hucusque oblate adeo inperfećte fue- 
runt atque incertz , ut ex iis neutiquam vera ejus 
forma dignofci potuerit: SCH itaque favente for- 
tuna hifce in infulis ipfam Tepius viderim" non tan- 
tum, fed etiam ipfe eam coluerim, hinc ejus hifto- 
riam luculenter & plenarie exhibebo , non tamen ul- 
terius, quam in hifce Orientalibus infulis fuerit ob- 
fervata & nota; Lector interim facile percipiet a ve- 
terum defcriptione máxime differre; Ejus itaque tres 
primo detexi fpecies, que proprie Ebeni nomine in- 
digitantur, exceptis binis tribusve fpuriis fpeciebus: 
Prima autem fpecies eft vera feu nigra Ebenus, que 
jn hoc defcribetur capite, fecunda fpecies eft Terna- 
tenfis , tertia vero alba Ebenus. 
Crer Ebeni defcriptiones, ejusque delineatio- 
. Vulgaris Ebenus arbor eft altiffima & erećta, co- 
mam gerens anguftam ; cujus truncus non omnino eft 
rotundus, fed angulofus , ac prope radices parum 
quafi alatus. Trunci cortex haud craffus eft, fed du- 
fus ac firmus, externe ex nigro & viridi fufcus, feu 
nigricans, quo facile ab aliis filveftribus dignofcitur 
ribus, - ITO er; ac fiflus interne fu- 
{cus eft, folidus, & ficcus, fub hoc. durum ndi 
tur lignum, folidum;& album ; tenuibus & nigricanti- 
bus venis hinc inde variegatum , quz quo propius ad 
cor feu meditullium adcedunt, eo frequentiores fefe 
obferunt: Loco autem cordis interni craffa hec & fo- 
lida, gravisque nigra fubftantia excrefcit , qua lignum 
Ebenum proprie dicitur, totum occupans truncum , 
craffioresque ramos, inequali tamen proportione , re- 
fpećtu albicantis ligni, in junioribus enim arboribus 
crus circiter craffis, nigrum hoc cor vix pollicem 
craflum eft, in adultis vero arboribus, quas vix bini 
ampleéti poffunt viri, albicans lignum non ultra qua- 
tuor quinqueve digitos eraflum eft, reliqua pars ni- 
gra obfervatur , hec autem proportio variat ratione 
loci & foli, quod occupant he arbores, quarum ra- 
dices externe itidem nigricant, nigrum quoque ge- 
rentes cor, que vero vix pollicem craffz funt, illo 
deftituuntur. : ; TE 
In juventute hzc arbor elegantiorem & lete magis 
viridem gerit comam quam in feneétute , que ex mul- 
tis componitur longis flagellis , quz folia gerunt arcte 
fibi juncta fed irregulari Ordine locata breviflimis in- 
fidentia petiolis, quatuor pollices longa, binos digi- 
tos lata, in obtufum apicem definéntia ; inferiora ve- 
ro femper funt breviora, rotundiora, craffa, firma, 
oris & apice deorfum inflexis inftar cochlearis feu 
cymbz , nullas notabiles premis coftas, fuperne in- 
tenfe viridia, glabra, & fplendentia, fulco per me- 
dium decurrente, inferne funt gilva feu flava , paucis 
tenuibus pertexta venulis. Juniora folia prope ortum 
Guodamimodo rubent uti & petioli: In vetuftioribus 
arboribus non ita elegantis funt forme, fufca enim 
funt nigrisque maculis notata, quz venulas inferius 
o gerunt notabiles grę: w , plurimumque deci- 
int, ita ut eafum ramuli fint nodofi , incurvi, & 
nädi, bina tantum ternave gerentes folia ad ipforum 
hie Sh arbores vero; que folo locate funt are: 
nofo vel molli, folia gerunt multo majora & tenuio- 
ra, P liis quodammodo fimilia, non multum in- 
curvata, fed magis extenfa, qualia folia gerunt om- 
nes tales arbores, que in hortis plantatz funt. 
Tom. III, Flores 
+ fpronk wat roodachtig , ge 
E. HOOFDSTUK: 
Ebbenbout. 
Lle befchryvingen en afteykeningen , die iktot nog 
A toe gezien bebbe van den Ebbenhout-boom, zym 
zo onvolmaakt eń zo onzeker, dat men daar uyt 
de[Jelfs regte gedaante geenfints. begrypen kan: Dewyl 
my dan bet geluk dient, dat ik bem in deeze Eylanden niet 
alleen genoegzaam gezien, maar ook opgevoet. bebbe, zoo 
zal ik defjelfs Hiftorie uitvoerlyk ofte volkomentlyk alhier 
ter neder zetten , nogtans niet breder , dan by in deeze 
Oofterfche Eylanden bekent is: Zullende den Lezer wel 
konnen bemerken, dat bet zelve van de befchryvinge der 
ouden al wat ver/chilt. Ik bebbe dan voor eerft drie zoor- 
ten daar van aangemerkt , die men eigentiyk Ebbenbout 
noemt, met nog twee a drie baftaart-zoorten; de eerfteis 
"E eygenityke af zwarte Ebbenhout, die wy in dit Ka- 
pittel befcbryven , en de tweede bet Ternataanfche , ende 
de derde "t witte. 
Het gemeene Ebbenbout is een zeer boogen en begten 
boom, met een fmalle kruin, en de flam niet regt ronds 
maar wat boekig , en by. de wortel met kleene vlerken: 
de fcbor[Je des ftams is niet dik , dog bard en ftyf , var 
buiten uyt den fwarten en vuil groenen gemengt , of legis 
fwartachtig, waar aan men bem onder andere hos-boomen 
ligt kent, ruig, en fyn gefcheurt , van binnen bruinacb- 
“alt „en ics daar onder,leyd een 
bard, digt, en wit bout , met fyne fwarte adertjes bier 
en daar doortogen , die boe nader °t bert boe meerder zyn 3 
In plaats van bet middelfte bert groeyt die barde [warte 
en fware fubftantie , die men bet Ebbenhout noemt , door 
den gebeelen [Lam en dikfte takken gaande, dog in ongea 
lyke proportie tegens bet omleggende witte bout , want im 
e jonge boomén ; die omtrent een die dik żyn, vint mem 
dit [warte bert niet. boven een duim dik, maar in de vola 
«va[Jen boomen , die twee mannen pas omvademen konnen, 
is bet witte bout niet boven vier en vyf vingers dik, de 
reft allegaar. fwart , boewel deeze proportie , na den grond, 
daar ze flaan, verandert, de wortels zyn van buiten ook 
fwart, en bebben een [wart bert, dog in die genes die 
niet boven een duim dik zyn; ziet men 't niet: 
In zyn jeugt beeft dien boom een fcboonder em blyder . 
loof , dan in zyn ouderdom ; beftaande uyt veele lange 
ryskens, daar aan de bladeren digt op malkander , dog 
zonder order ftaan, op zeer korte fleeltjes, vier duimen 
lang , twee vingers breet, met een flompe fpitze , dog de 
agterfte 25h altyt korter en ronder s dik s ftyf , met de kan, 
ten eń fbitzeń onderwaarts gekromt, in de gedaante van 
een lepeltje , uf [cbuytje, zonder merkelyke ribben, boven 
boog groen , glad „en glimmende, met een doorgaande Voo- 
ren in de midden , van onderen vaal of geel, met wei- 
nige fyne adertjes; de jonge bladeren zyn by baren oor- 
elyk oók de fleelen 5 aan de oude 
boomen zyn ze veel onzientyker , want zy worden grauw 
en met fanartagtise plekken bezet, bebbende adertjes van 
onderen kennelyker ,. en vallen meeft af, zo dat de takjes 
als dan krom, knoeftig , en bloot ftaan, alleenlyk twee d 
drie bladeren by bet einde ; doch de boomen , dewelke 
op Zen zandige Plaats of weeke gn ftaan, bebben veet 
grooter en weker bladeren , de Peren-bladeren wat gelyk, 
niet veel gekromt , maar meer uitgebreid , gelyk ook alle 
die gene zyn, die men in de boven plant. 
4 
A Het 
