4 HERBARII AMBOINENSIS 
Flores pufilli-admodum funt, feffiles fere, non ad- 
modum numerofi ; ad foliorum ortum progermifian- 
tes, füntque primo parva albicantia capitula, quz du- 
ris conftant apicibus , que fefe in tria aperiunt brevia 
& acuta, albicantia petala , que quedam parva gerunt 
ftamina, inodora penitus , admodum caduca; totus 
autem flofculus non major eft femine Porri, unde nec 
miram eft, quod adeo raro in confpedłum veniat, 
incolisque plurimum ignotus fit, unde & quidam mihi 
perfuadere conabantary hanc arborem floribus defti- 
tutam effe, alii Contra miros & irregulares ipfi tri- 
buebant & adleribebant flores, que omnia credere 
debui tam diu, donec ipfe arbores tales plantaverim, 
& colüerim , qux mihi flores exhibuerunt , quos quinto 
poft fationem anno in ipfis obfervavi; 
In &ofculo hoc tripetalo tanquam in calice primo 
fefe obfert glaucum capitulum Lini caput referens , 
fed multo minus eft, quod in fructum excrefcit pau: 
lo majorem nuce avellana ; qui bafi infidet ftellatz 
feu (telliformi , primo oblongus , oviformis dein 
fuperne planus &quafi compreffus atque umbilicatussin 
centro tenuem gerens apicem. Fructus hi maturi funt 
aurei ać tandem rúbentes, multumque conveniunt 
cum Bonga Tanjong’ fructibus. 
Sub externa, fragilique pellicula pauca reconditur, 
tuffa ;mucofa sfarinaced „ac dulcis caro, que edulis eft, 
fed fauces conftringens sintus tria continentur oblonga, 
dura, & offea officula , magnitudine illorum Caffe 
Fiftule , fed parum trigona, que acutiore latere in- 
trorfum declinarit, funtque nigra, fufca , őz fplenden- 
tia; aliquando vero quatuor & quinque talia in orbem 
locantur ; fupremoque apice fibi adcumbunt , quz ve- 
ta arboris femina furit, atque facillime progerminant 
terram tangentia. | 
Boeronenfis arboris lignum nigrum penitus eft , non 
tamen adeo nigrum ac fplendens , quam fi elaboratum 
fuerit, fed obfcure nigrum eft inftar carbonis diu fub 
terra conditi, fplendorem enim Jumm & elegantem 
conquirit colorem poliendo & fricando. Leg 
- Uti hoc lignum per totam plurimum crefeit Orien- 
talem plagam , fic & colore ac fubftantia diverfum eft, 
nigerrimum enim, politiffimum , ac proinde optimum 
ex Aethiopia adfertur, unde Dedanite primum ad 
lacum rubrum ;ac dein Tyrum venale adducunt, & 
hodie Portugalli illud emunt. Mofambigu ;:noftrates 
v : : à cf > > N 
male veroin Mappis Geographicisdo Cirne vocata,h.e. 
Cycnea infula a frequenti Dod-aarfenorum copia , qua 
certa matinarum avium fpecies eft, quas Cycnos puta- 
bant, quam infülam noftrates diu occuparunt hujus 
ligni gratia: Hoe lignum fubfequitur illud , quod in 
veteri occurrit India, dein Boeronenfe, quod tamen 
Mauritiano iñ pretio ac virtute cedit, praeterquam 
enim quod craffioribus conftet fibris, facillime itidem 
rimas agit longitudinales, fpuriumque gerit cor ma- 
gnis depravatum fiffaris, unde non latos przbet affe- 
fes:: Ta hujus autem cauffa mihi videntur ipfi noftra- 
tes, qui hefce arbores non fatis adultas ¿ nec jufto 
cedunt tempore, que enim -haud multum viro funt 
craffiores; non legitimam adquifiverunt craffitiem , qua- 
rum lignum minus viride atque fuccofum facillime 
finditur ; fi czedantur,.lápfuque ipfo rimas itidem a- 
gunt: Preter hzc excifores alium etiam comimittunt 
érrorém ; quod cefas nempe arbores nimis cito albo 
fpolient ligno, denudatumque cor pluviis ac foli ex- 
ponant, unde adeo facile.rimas contrahit: E contra 
conduceret cefas has arbores cortice exterñoque li- 
o obduétas per aliquot menfes in filvis deponi, uti 
mtelligo illud obfervari in-infula Mauritii per tres 
menfes, donee externum inutile albaftrum fere com- 
putruerit, . KAC 
Alia porro occurrit difficultas, que alicui dubium e 
fnoveret; an nempe hodiernum noftrum Ebenum u- 
num idemque fit, quod'veteres defcripferunt, ejus 
enim odor, qui Dio/coridi libr. 1. cap. 3. ejusque pla- 
giariis gratus habetur, fi carbonibus ignitis fuerit in- 
ofitum ; qui vero in hodierno tam Mauritiano quam 
Índico neutiquam jucundus eft; fed fubacidus dur 
dum autem lignum carbonibus inpofirum acrem fundit 
odorem fumumque oculos vellicantem , licet quosdam 
ciftiarios narrantes audiverim, ejus odorem inter ela- 
borandum ipfis vifum fuiffe de Pipere participare : Ita 
quoque noftrum Ebenum igni inpofitum non ita yea 
um 
E. 
Liber IV. cap. I. 
Het bloeizel zyn zeer kleene bloempjes , bykans zonder 
fteeltjes , weinig in "t getal, by den oor/Bronk der blade- 
ren voortkomende , eerftelyk kleene witte knopjes , met 
barde. fpitsjes , dewelke baar openen in drie «orte dikke en 
witte fpitze blaadjes, binnen met eenige korte draatjes ; 
zonder reuk, en ligt afvallende ook is vet gebeele bloempje 
niet veel grooter als een Ajuyns-zaad , en daaromis 't geen 
wonder, dat bet zelden gezien wordt, en by de Inlanders 
meet onbexent is, en waar van eenige my ook wys maðk- 
ten, dat dezen boom geene bloemen en badde , boewel ande: 
ren daar en tegen weder wonderlyke en onbekende bloemen 
aan dezelve toefchryven „al "7 welk ik beb geloven moeten, 
tot datze door myn eygen banden geplant , opgekomen zyn, 
en bloemen gedragen hebben, ^t welk my in 't vyfde jaar 
na baar zaajing gelukt ts. 
In dit driebladig bloempje, als in een kelkje , komt eer ft 
een blaauw-groene knop Voort, gelykende een vlas-knop , 
dog veel kleender , daar uit de vrugt wert, wat grooter, 
dan een bgzelnoot , op een gefternt of [ter gel ykent voetje 
ftaande, eerft langwerpig en ey-formig, daar na boven 
wat plat en ingedrukt, en im ^t naveltje een kort fpitsje 
vertonende: De rype worden gouge! , en ten laatften 
rood , en bebben groote gemeenfchap met de vruchten van 
Bonga Tanjong. A 
Onder "t buytenfte en brofJe buydeken leyd cen weinig, 
ros, fmerig , meelacbtig , en zoet. vlees , bequaam om te 
eeten „dog de keel wat vringende ; binnen [taan drie lang: 
werpige fteen-barde korls „in de groote als die van Callia 
Fiftula, dog waż drieboekig , en met de fcherpfte kant na 
binnen ziende , fwart, bruin, en glimmende , zomtyds 
flaan er ook vier en vyf altyd in de rondte. en met de 
voorfte fpitzen tegen malkander , en deze zyn 't zaat van 
dezen boom, dewelke zeer ligt opkomen, als zy maar de 
aarde raaken. N : 
Het,bout van den Boeronezen boom is regt [wart, dog 
geenen zo fiwart en glimmende, gelyk men 't gearbei 
out ziet, maar doof fwart, gelyk een koole , die lang 
onder de aarde gelegen heeft. bekomende zynen glaus. em 
booge koleur door polyften en aanfmeren.. . = 
Gelyk nu dit bout door den gebeelen Ooft meeft ver- 
fpreit. waft, zo verfchilt bet ook e >. ubjiantie em 
coleur , want bet fwartfle, fynjte, em dierbalven ook bet 
befte komt uit ZEtbiopie ,van waar beide Dedaniten eer[E 
= 't roode Mear sen daar-na-te.-Tyrus -tekoopoehraat heli 
97490 shat 
fofambique , « e op bet Eiland Mauritius, by de 
Portugexen llla de Cisne (6n. qualyk in de Kaarten do 
Cirne genaamt) dat is Cycnea of bet Zwanen-Eyland , 
van de veele Dod-aarzen, zynde zekere zee-vogels „die zy 
voor een geflagte van Zwanen aanzagen , en welk Eyland 
by de onze om dit bouts wille lange is bezeten geweeft s 
aaft bet zelve bout is bet gene d men in oud pss 
vint, en voorts ons Boeroneze, "t welk egter bet Mauri- 
tiaanfcbe in deugt of goetbeidt veel wykt, want bebalvent 
dat bet grover van fubfiantieis, zo Jcheurt bet ook ligt 
in de lengte, en beeft een valjch bert, daar men groote 
Jebeuren in ziet „en dierbalven geen breede planken daar 
wit bebben kan: doch de oorzaak daar van dunt my enig» 
zints te zyn ons eigen volk, die deze boomen , of te jong, 
ofte te: ontydig kappen: want de boomen, die niet veel 
dikker dan een man zyn, bebben nog lange haare. volko- 
men. dikte niet, en het bout, als dan nog te jeugdig en te 
zappig zynde , febeurt zeer Let, als men xe afkapt , ^t 
welk ook meeft door den flag. in "t vallem gefchiet: Ook 
20 bebben onze kappers. nog een andere foute, te weten 
datze de ongekapte boomen te vroeg van bet witte bout 
beroven „en bet ontblote bert in de regen. en zorne laten 
leggen ; waar van bet als dan zo ligt fcheurt , daar men 
de omgekapte boomen beboorde , met de febor/Je en bui- 
tenfte bout, eenige maanden in bet bos te laten leggen, 
gelyk ik verfta, dat men op bet Eyland. Mauritius drie 
maanden doet , tot dat bet buitenfte fpint half vergaan zy. 
Nu ts daar nog een andere favarigheid, dewelke iemand 
zoude doen twyfelen , of ons bedensdaagze Ebbenh 
een en 't zelfde zy, met bet gene de oude befcbr. 
ben, te weten de reuk, dewelke by Diofcor. lib. 1. ca 
3. em zyne nafebryvers lieffelyk op glimmendeof branden- 
de kolen geftelt werd, dog die in bet bedendaagze , zowel 
Mauritiaanfcbe , als Indiaan/cbe bevonden werd, geen- 
zints aa m , maar veel meer goor im. bet rauwe 
bout , en op kolen gelegt zoete met een bytende 
rook, boewel ik zommige Kiftemakers boorde verklaren, 
dat bun dien reuk in °t werken. voorquam, als pepers - 
is ook ons Ebbenbout op-'t-vuur zo olyacbtig - ie mg 
; ) "E caver 
