en mn 
WANA tr TTW 
IV Boek. 1 Hoofif. 
cidui alteros iterum emittebant furculos, unde didici, 
in Amboina has arbores facillime transplantari & pro- 
pagari pofle, íi diligens adhiberetur cura, quod in 
faxofis inprimis locis fieri oportebat , ubi lignum fem- 
per durius crefcit. 
Ujus. Ebenum ab antiquis jam temporibus in ma- 
gno fuit pretio, fed olim multo carius erat quam ho- 
die: apud Plinium enim 1. c. legitur, JEthiopes Per- 
fie regibus omni tertio anno tanquam tributum folve- 
re debuiffe centum Phalangas Ch, e. frufta) Ebeni, 
ut & aurum ,atque Elephantum dentes: Licet apud 
Herodotum in Thalia notetur ducenta fuiffe fegmen- 
ta, qui mos ad fuum usque tempus obtinebat. Unde 
& mirum mihi videtur, Tbeopbraftum lib. 4. cap. 5. nul- 
lam /Ethiopis facere mentionem, fed putat omne il- 
lud lignum ex India deferri , ubi ejus popularis Alė- 
xander Magnus id invenit , quum tamen ex epiftola 
Candace regina Merox ad Alexandrum data conftet, 
fefe ipfi (quem vocat Pelleum juvenem) dono trecen- 
ta Ebeni fegmenta mififfe, uti id legitur in adnota- 
tionibus Bodei a Stapel in libr. 4. cap. 5. Theopbrafti: 
Hoc infüper confirmatur ex ifto Exeebielis loco, Dæ- 
danitas némpe id fine dubio petiiffe ex vicina ipfis 
Ethiopia, Tyrumgue venale adtulife, unde & apud 
Poétam Lucanum, Meröetica Ebenus vocatur, quod 
vulgaria exemplaria vitiofe legunt Mareotica: Dedanita 
enim ab, utraque lacus rubri parte fita eft. ` Hocque 
quartum pretiofum eft lignum , quod in facra fcriptu- 
ra numero plurali occurrit ,. cujus fupra libr. 2. in ca- 
pite de Agallocho rationem dedimus, primum enim 
eft Sittim , fecundum Achalim „tertium Almugim , quar- 
tum Hobnim. ` —— 
Pur 
vent. vo modo | opera feri arja 
tam extra quant in &-edhibcatur, non memora- 
bimus , fed illis artificibus commendatum fit, folum- 
modo id adnotantes , Ebenur recens elaboratum co- 
Joris effe opaci, nec fplendere „fed illum conquirere 
poliendo & fricando. Tinétio hac fit ope optimi a- 
tramenti, in quo quidam Ligni Sappeni ramenta & 
parum aluminis excoquunt , ut nigredini fimul pur- 
pureum fplendorem addant; Hoc bis terve tali modo 
fricatum lignum poliendum:eft primo: duris dein mol- 
lioribus penicillis, ac demum pannis laneis & pauca 
cera. Ciftiarii. hoc elaborantes Qu narrarunt, 
hujus ligni rafuram cutim tangentem pruritum exci- 
tare: Experti quoque fuere lignum Mauritianum mul- 
to magis politúm poffe elaborari „fed facillime frangi 
inftar vitri, carbonibusque inpofitum , veligni injeum 
inflar falis. ftrepitum excitare , e contra Boeronenfe 
zamenta magis exhibet, craffioribusque conftat fibris, 
"ac ferra melius elaborari poteft quam Ternatenfe: 
Utramque hanc fpeciem obfervavi ignem facile con- 
cipere, fed lente ardere , ae facillime exftingui, fed 
optimum ac durum exhibere. carbonem , qui diu is 
gnem fovet. | 
“Tn re Medica apud Indos non magno eft in ufu, 
vires. czterum poflidet detergentes , quum particu- 
lis conftet tenuibus ac fubtilibus , fine notabili calore, 
p 
fed parui Here. > paca non po KSM pro fpe- 
cie Guajaci habetur: Qui dis magnates 
uti dictum fuit, ex illo pa ta formant ri a 
vires adfcribunt cuncta venena. & incantamenta ener- 
vandi & depellendi) ex quibus coctam Oryzam alios- 
que cibos jejunii diebus JEthiopes edunt: Alii pro 
arcano habent hujus arboris radices propinare ad fan- 
£uinem illorum depurandum , qui malignis laborant 
ulcerationibus ac fcabie, vel quedam Luis Venerez 
;habent: Hunc in finem primo illorum fanguis 
adtentandus eft decocto Ligni Sappan dicti , & Belz 
Swangi, dein hujus radices tenuiter fciffe , & in aqua 
decoćte ipfis propinantur „inftituta more folito tenui 
dieta: Scabies porro atque ulcerationes eluendz funt 
forti decofto ipfius ligni rafure., fed cum aqua non 
bene 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 5 
gaven, dewelke afvallende » wederom andere fpruytjes 
voortbragten , waar uit ik bemerkte, dat men in Amboina 
deze boomen zeer ligt verplanten, en vermenigvuldigen 
kan, als men er neerftigbeid toe wilde aanwenden, en 
"t welk dan ook op fleenagtige plaatzen moeft gefchieden ; 
daar altyt harder bout voortkomt 
Gebruik, Het Ebbenbout is al van oude tydenin groo- 
te agting gebouden, dog eertyds was ’t veel duurder , 
dan bedensdaags: want by Plin. loc. cit. ftaat, dat de 
ZEtbiopiers des zyn [warte Mooren) aan de Koningen 
van Perfie alle drie jaren tot tribuyt moeften opbrengen 
100 Pbalangas (dat is moten) Ebbenbout nevens gout; 
en Olipbants-tanden: Hoewel men by Herodotus in Tha- 
lia leeft, dat "t 200 moten zyn geweeft, welke manier 
nog tot zynen tyd duurde. Daarom ik verwondert ben; 
dat Theophrattus lib. 4. cap. 5. niet met al rept van ’t 
ZEtbiopifcbe , maar meynt dat ’t allegaar uit Indien komt, 
daar °t zyn Landsman Alexander Magnus , gevonden 
beeft; daar nochtans uit den brief van Candace , Konin- 
inne tot Meröe, aan Alexander blykt, dat zy aan bem 
zelfs (by baar den Pelleifchen Fongeling genaamt) tot een 
verering 300. moten Ebbenbout gezonden beeft , gel yk men 
leeft in de Annotatie van Bodzus à Stapel , op cap, 5: 
lib. 4. Theophrafti: Als mede uit de voorfz. plaats van 
Ezechiel , dat de Dedaniten, bet zelve buiten twyffel uit 
bet naafte /Etbiopie balende; te Tyrus te markt bragten, 
daarom ’t ook by den Poeët Lucanus Meroëtica Ebenus 
wagteloos maken Hoe-bet voorts tot allerbande fcbryn- 
werk, buiten, en in Europa gebruikt werd, as Vai k 
niet ophalen, man» sie ambagten bevolen laten , alleenlyk 
SR > dat bet verfch-gewerkte Ebbenbout een dootze 
koleur , en geen glans beeft, maar den zelven verkrygen 
moet met aanftryken en polyften. Het aanftryken gefchiet 
met de befte inkt , daar in zommige de fpaanders van Sap- 
panbout en wat Aluyn koken , om de fwartigheit met een 
purpere glans te meer luifter te geven: dit zoo twee a 
driemaal aangeftreken zynde , moet men ’t bout polyften, - 
eerft met barde, daar na met zagte boenders , en ten laat- 
ften met een wollen lap, en een weinig was. De Kifte- 
makers in dit bout werkende, bebben my verklaart , dat 
bun dit zaag fel van * bout, op °t naakte lyf komende, 
eenig jeuken. veroorzaakte: Zy bevinden oak , dat bet Mau- 
ritiaanze zig veel gladder laat. werken, en kort afbreekt 
als glas , op de koolen of in " vuur gelegt zynde, kner[t 
bet als zout , daar en tegen het Boeroneze fplintert meer; 
en is grofdradiger , maar nog al beter tê bewerken me 
de zaage , dan bet Ternataanze, Wan beide deze zoorten 
beb ik gemerkt , datze bet vuur wel ligt ontfangen , maar 
Jlappelyk branden, ligt wederom. uitgaans en weinig of 
geen o ie uitgeven, dog een bard bet zetten ‚dat lange 
gloyt. —. 
In de Medicyne werd *t by de Indianen niet zonderlyk 
ebruikt: bet is anders van däer: Jubtile, en afvagende 
ragten, zonder merkelyke bitte, maar wat opdrogende , 
daarom bet niet mba by de Geleerde voor een a pega 
te van bet ee uajacum gebouden word. Zommige 
Grooten van Indien, als gezegt > maken ’er bekers en fcho- 
tels van (dezelve toefchryvende de kragk om alle toveryen 
en quade belezingente verydelen) waar uitze den gekook- 
ten ri „en andere koft in de Moor/cbe vafteneeten : An- 
dere bouden *t voor een fecreet Meefterftuk met de worte» 
len van dezen boom bet bloet te zuiveren, aan die gene, 
wiens lichamen veel guade Ulceratien en [74^ bebben ; 
ja zelfs die eenige Wani van de pokken onder de lean 
bebben:. Tot dezen einde moet men bun eerft bet bloet vers 
dunnen „met de decottie van Sappatibout „en Boeloe Swan- 
iim water, daar na geeft menze deze wortelen kleen ges 
neden ende in water gekookt „te drinken , onderhoudende 
na amponi > een [chrake dieët; de feburft en Mee des 
3 "e 
” 
