IV Boek. U. Hoof7/7. 
Flores fru€tusque mihi hucusque ignoti funt, uti & 
ab incolis Moluccas inhabitantibus non fuere obfer- 
vati. Ego faltem arbufculam anno 1667. ex T'erna- 
ta adduci juffiyquam in horto méo transplantavi „que 
intra duodecim annorum fpatium vix ad cruris craf- 
fitiem excrevit, nec flores nec fructus produxit , li- 
cet fatis lete dein vigeret , e contra quibusdam in 
annis capitula quedam rotunda in ramis obfervavi in- 
ftar Gallarum Quercus, fed non erant tuberculofa, 
hzc primo intuitu fructus effe arboris putabam , fed 
illa diffecans , nil aliud nifi infeétum feu ver- 
mem in his detegens , comperiebam excrefcentiam 
effe gallarum modo progerminantem , & licet multum 
inpendi laborem, ut ejus fructus ex Moluccis mihi 
compararem , fruftraneus fuit , operamque perdidi: 
Ex mea autem fententia ha arbores non multum 
diverfz erunt a vulgari, quum relique earüm partes 
adeo fibi refpondeant. Lignum itidem ad vulgare 
tam gravitate quam craffitie adcedic: Frufta vero 
reéti trunci paulo funt leviora, fed ubi funt nodofa, 
seque gravia funt Boeronenfi, immo graviora aliquando 
illa obfervavi, elaboratuque ditficillora: Hoc autem 
lignum non ubique nigrum eft, fed obfcure fufcum, ci- 
nereum, vel gilvum , nigris ftriis longitudinalibus di. 
ftin&tum, aliquando nigra praevalet pars, ac cinerea 
forma ftriarum vel macularum fefe obfert. 
Elaboratu & perdolatu hoc lignum difficilius eft 
vulgari, quum magis crispum fit, ferramque hebe- 
tet, fedinter fecandum aqua continuo ipfi adfun- 
denda eft, ne ferra candefcat. Et licet hoc lignum 
crudum a vero nigro multum differat, eundem ta- 
men conquirit colorem, fi cum atramento fricetur őz 
poliatut , Boeronenfique in ea re preftantius eft, quod 
nempe non ita facile rimas agat, nec cor gerat inu- 
tile, licet arbores prolapf& per gravem cafum infe- 
rius ad aliquam diftantiam findantur. 
" Nomen. Latine Ebenus Molucca & Cinerea. Belgice 
qup of graauw Ebbenbout. "lernatice Botolino. 
Celebe & Manado Caju Wale , utraque nomina 
vulgari etiam propria, quum mixt& inter fefe cre- 
Teant arbores. Ambas has fpecies diftinguo , prima 
Teu vulgaris mihi nominatur benus Pa ja, atque 
hec Ebenus Latifolia feu Femina. o 
Locus. Ebenum hoc cineteum per omnes crefcit 
infulas Molucce , fed plurimum in Banda , vicinis- 
que Celebi infülis parvis feu in Provincia Manado, 
ac porro inter vulgare mixtum occurrit in Manado 
dicta, Sangy , & infulis Telaufenfibus , uti -quoque 
in Halemabera, & Borealibus Gelolo plagis, Moro- 
thia, & Moro, optimum vero in parvis reperitur in- 
fulis circa illa loca fitis. 
Ufus. Si hoc lignum atramento fricetur & poliatur, 
adco nigrefcit, ut a vulgari dignofci nequeat, fi ve- 
ro nature fue committatur, ac tantummodo polia- 
tur, ex fufco cinereum eft , & eleganter ftriatum ve- 
nis ac maculis nigris, ita ut longe aliud putaretur effe 
lignum. Dum vero magna ligni quantitas abradenda 
fit, antequam zqualiter ftriata & venofa conquiran- 
tur frufta s; multeque pallide & albe intercurrant 
macule, hinc plerumque nigro totum inbuitur colo- 
re, ut homogeneum fit. Moluccarum & Manado in- 
cole hoc-ligno non utuntur, nifi quod ex. deciduis 
arboribus poftes edium forment ut & clauftra, illo- 
rum enim fecures & cultri non valent.has duras in- 
<idere vel elaborare arbores, unde & he fue com: 
mittuntur nature, inque tantam excrefcunt craffitiem, 
ut bini vix tresve viri has comple&i poffint; tumque 
afferes ex earum corde formari poflunt tres vel tres 
cum dimidio pedes lati, ex quibus tote cifte, men- 
fe , fimiliaque formari poffunt , que elegantioris funt 
adfpećtus quam ufüs, cifta enim ex hoc ligno fabri- 
cate illo laborant vitio, quod acidulum fpirent odo- 
rem , linteaque charteque in illis occlufz femper 
quafi humide fint , ferreigue clavi illis infixi fem- 
per humidi & rubiginofi , unde conducit tales ci- 
interna fua parte obducere aliis tenuiffimis ex 
alio ficco ligno confeétis afferculis, quod vitium de 
cunétis Ebeni fpeciebus intelligendum eft: In India 
vero tales cifte argenteis clavis conneétuntur, ut ru- 
bigo prevematur, quo autem minor metalli alicujus 
quantitas à 
dhibetur, eo melius ligno conducit. 
Binos 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. ; 
Bloemen en vruchten zyn my nog onbekent , gelyk ik ook 
verfla, datze doen by de Inwoonders in de Moluccos zelfs. 
Immers ik beb een boompje Ao. 1667. uyt Ternaten laten 
komen „en im myn thuyn geplant , bet welke in twaalf ja- 
ren niet dikker is geworden, dan een been, en ’t welk 
ook geen bloemen of vruchten voortbragt , boewel bet weel- 
drig opfcboot; daar en tegen heb ik in zommige jaren eeni- 
ge ronde knoppen aan de takken gevonden, in de gedaan. 
te van gal-nooten , dog zonder pukkeltjess die ik in ’t 
eer fle voor de vruchten aanzag , maar opfnydende , en 
daar in niets dan een worm bevindende, bemerkte, dat 
bet een by-gewas moefte zyn y op de manier van de gal- 
appels voortkomende, en boewel ik ook tot nog toe veele 
mociten gedaan beb , om de vruchten uyt de Moluccos te 
bekomen, zoo is bet niet te min vruchteloos uitgevallem. 
Na myn giffing moeten dezelve boomen niet veel van de 
gemeene verjchilen, om dat de reft xo na over een komt. 
Het bout zo in fwaarte als dikte, bet gemeene meeft ge- 
lyk zynde. De [tukken uyt den regten ftam vallen wel 
wat ligter ; maar daarze quaftig zyn, alzoo zwaar als 
"t Beroneze; ja ik beb bet zomtyds fwaarder bevonden; 
en ook moeyelyker om te bewerken. Dit bout is niet door- 
gaande fart , maar donker-graauw, bruyn; of muis- 
verwig , met [warte ftrepen in de lengte, zomtyds is de 
eene helft van een plank apart, en de andere helft grauw 
zomtyds is `t fwarte meeft , en bet grauwe in de gedaan- 
te van ftreżen of plekken: | 
In "t arbeyden en zagen is "t veel moeyelyker dan bet 
gemeene, om dat bet warriger valt , en de zage ftomp 
maakt, dog onder "t zagen moet men gedurig water daar 
op laten druipen; op dat de zaage niet beet wort. Of nu 
wel dit bout raauw zynde, van ’t opregte [warte veel 
verfchilt, zo krygt het Wo de zeiffte coleur, als % 
met inkt geftreken „en gepolyft werd, en het overtreft bet 
Beroneze daar in, dat bet zoo ligt niet fcbeurt, nog een 
walfch bert beeft, boewel de boomen in "t nedervallen, 
door den [waren flag van onderen, ook een Jtukweegs 
Jcbeuren. i l 
Naam. In 't Latyn Ebenus Molucca en Cinerea: 
Op 't Duitfcb Ternataans of graauw Ebbenhout. Ter- 
naats Botolino. Op Celebes en Manado Caju Wale, 
beide namen met 't opregte Ebbenbout gemeen , om dat 
bet Vermengt met bet zelve waft. Ik zoude deze beyde 
ten onderfcbeiden , met bet eerfte of gemeene tenos- 
e Ea tea Parola; en dit Moluxe Ebenus Latifo- 
lia of Ebenus Femina. 
Plaats. Dit graauwe Ebbenbout waft door alle de 
Moluxe Eilanden, dog bet meefte op Banda, en bygele- 
gene kleyne Eilanden voor Celebes noorthoek ‚of de Pro- 
vintie Manado, en voorts gemengt met bet gemeene Eb- 
benbout , in *t pea Manado ang y ¿ende de Telaufe 
Eylanden, als mede op Halemahera, en de noorder-plaat- 
zen van Gelolo , Morotbia , en Moro, dog bet befte walt 
op de kleene Eilanden daar rondom gelegen. 
Gebruik. Als men dit bout met inkt heftrykt en polyft, 
zo werd bet zo fwart; dat men °t van bet gemeene niet 
onder/cheiden kan, maar als men bet zo laat, gelyk bet 
natüurlyk is, en flegts polyfi , zo werd bet donker- 
graauw , en jraay gejireept met [warte aderen of plekken, 
zó dat men bet voor een gebeel ander bout aanziet. Doch 
dewył men veel bout ver/pillen moet , om bet werk een- 
parig geadert te hebben, vermits "er veele bleeke en witte 
plekken. onderlopen , zo werd bet gemeenelyk fwart geverft, 
en tot een coleur gebragt. De Inwoonders van de Mo- 
luccos en Manado weten dit bout tot niets te gebruiken, 
bebalven datze zomtyds van de omgevallene boomen ftylen 
tot baare buizen en pallizaden maken, want baare byltjes 
en boume/[Jen zyn veel te gering , om deze fleen-barde boo- 
men om te kappen en te bearbeiden „dies dezelve ongemoeyt 
opwa/Jen tot zodanigen dikte, datze twee of drie mennen 
pas omvademen konnen, en men kan planken van 3 en gi 
voeten wit bet bert krygen, daar men geheel maffive kiften, 
kantoren , en tafels van maaken kan ‚zynde koftelyker in 
toog , dam bequaam tot bet gebruik, want de maffive 
kiften en kantoren van dit bout bebben die foute, datze 
goor rieken „ bet linnen en papier-werk daar in bewaart 
wordende „altyd vogtig doen fchynen , en de yzere fpykers 
daar in geflagen; gedurig doen fweten en roeften, daar- 
om is "t beft „ dat men ze van binnen met dunne plankjes 
van ander droog bout bekleet , 't welk ik van alle Ebben- 
bouten wil ei bebben. In Indien werden diergelyke 
kiften en cantoren meeft met zilver belagen, om bet roe- 
en voor te komen, en boe minder tnetaal daar by komt 
boe beter dat bet is: Ik beb twee plankjes van dit bout 
met 
