12 
Nomen. Latine Arber nigra parvifolia. Malaice Ca- 
ju Arang Utan ,& Caju liam. Belgice Swart - boom. 
‘Amboinice Aymetten Laun Maun , h. e, Caju Itam daun 
Kitsjil feu arbor nigra parvifolia. ; 
Locus. In Amboina, Boerone , & Celebe occurrit , 
fed nullibi magna in copia: Omnes quoque tres fpe- 
cies in Hitoes regione invenl. | : 
Ufus. Parvifolia omnium trium fpecierum optima 
habetur, zdificiisque apta, adhibetur enim ad poftes 
trabesque zdium. Tec is vero nimis grave eit ejus 
lignum, fed tigillis melius conducit. In ejus fenectute 
truncum gerit binas ulnas craffum in diametro, fed 
ejus cor internum penitus tum eft cariofum ac corrup- 
tum, uti harum arborum cor plerumque in juventute 
eft fiffum ac molle, unde eligendum eft lignum me- 
diocriter craffum, unius nempe ulne in diametro, 
quod optimum eft trabibus , minorumque navigiorum 
malis, ejus enim truncus altitudinem quinquaginta & 
fexaginta pedum adtingit , rectus, & integer; huncin 
finem quoque eligendum eft tale lignum , quod in a- 
cutis & faxofis crevit locis; Niger trunci cortex facile 
feparari , & in fila necti poteft, 
Secundo „Arbor nigra maculo/a truncum quoque ge- 
rit rectum & altum, externe nigricantem , maculis 
albis notatum , interne flavefcentem , digitum fere 
craffum; Folia uti in precedente locata funt folitaria, 
nempe, fuperius glabra, & lete viridia, nullas geren- 
tia notabiles venulas uti prioris , fed minora , tres qua- 
tuor vel quinque pollices longa , binos digitos lata, 
in magnum apicem definentia: Ejus rami & furculi 
nigrum quoque gerunt corticem: Flores me hactenus 
Jatent, Fructus a precedenti differunt, craffo enim 
lignofoque petiolo minorem digitum longo fructus in- 
fidet folitarius magnitudine Nucis Juglandis, qui, fi 
abrumpitur , inferiore parte fovea notatus eft , qua pe- 
tiolo fuit junćtus. Diu viridis eft, fed tandem in ni- 
am & fumofum quafi degenerat colorem: Sub craf- 
o fed fragili putamine caro reconditur alba & aquo- 
fa, in qua bini locantur ingentes nuclei, externe ro- 
tundi, illaque parte, qua conjuncti fuere , plani , du- 
fiffimi , & cratlo putamine obducti , in quo dura ac 
ficca continetur fubftantia inftar Pinange vetuftz , fed 
magis alba, & putamini adherens: Sulcum per lon- 
itudinem gerit granulofum , per quem maturus fru- 
us dehifcit , palumbeque nucleos roftro fuo exi- 
munt, ; T ce zł ; 
* 
> durum, gra 
album , fe eft coloris, paucis nigrican- 
tibus venulis inftar feti equini pertextum. Ad edes 
non durabile eft, quum facile findatur, alii tamen id 
ad zdificandum eligunt, immo in ipfo folo licet loce- 
tur viride; Foco tamen optime infervit , uti Arbor fa- 
Nomen. Latine Arbor nigra maculofa. Belgice ge- 
aye Swart-boom. Amboinice Aymetten Paleku. In 
elebes parte Orientali Colaka, 
Locus. In Leytimorz parvis crefcit filvis, 
Ufus. Hzc arbor magno in ufu eft in Celebes pla- 
ga Orientali ad falis confectionem , quodfequenti per- 
agitur modo: Hanc findunt arborem pro foco , aliud- 
que ipfi admifcent lignum , illius enim ardor eft faci- 
lis & conftans; inque parvas hec fimul exftraunt py- 
ramides , adcenduntilla, fenfimqueaquam falfam mari- 
nam adfpergunt tanta copia, ne flamma exftinguatur, 
quod ij fumum difficulter inftituitur, hec aus 
tem tam diu peraguntur , donec omnia in cineres fint 
combufta; Hunc dein colligunt, aque iterum fale 
admifcent, perque cribrum vel pannum filtrant ; tum 
multi hoc cinere & aqua repleti cacabi igni inponun- 
tur, & tam diu coquuntur, donec in fal converfus fit 
cinis; quod ex duris'& cinereis conftat glebis, formam 
fundi cacaborum habentibus, hoc autem fal in fumo 
confervandum eft. Hoc delicatiffimum eft fal ad pul- 
tem Papeda ufitatiffimum , quum multo fit debilius 
fali communi, hujus etiam parva glebe “in ore reti- 
nentur . quz fenfim liquefcant , quum fauces fint rau- 
ce, optime enim tenacia diffolvit fputa , pruritumque 
faucium inpedit. 
Tertio Arbor nigra latifolia craffiorem precedenti- 
bus gerit truncum, ceterum ipfis fimilem : Ejus ra- 
tuli quoque funt firmi & nigro obdu&i cortice ; folia 
multo funt majora, feptem nempe, octo, & decem 
pollices longa. ultra tres fata, inferiore parte latiffi- 
ma, fenfimque in obtufum apicem definentia aliguan- 
a" Wo 
HERBARII AMBOINENSIS 
eme, KPS 
Liber IV. cap. IV. 
Naam. In ’t Latyn Arbor nigra parvifolia. Maleyts 
Caju Arang Utan en Caju Itam. Op °t Duit/cb Swart- 
boom. Amboins Aymetten Laun Maun , dat is Caju Itam 
Daun Kitsjil , of kleenbladige fwart-boom. 
Plaats. Men vind bet op Amboina, Boero, en Ceram, 
doch nergens in quantiteyt, Ik beb alle drie zoorten op 
’t Landt van Hitoe gevonden. 
Gebruik. De kleenbladige wert voor de befte onder de 
drie zoorten gebouden, en tot den buisbouw bequaam ge- 
acht, want men gebruikt bet tot buize-ftylen en balken. 
Aan bet dakwerk iffe te fwaar , maar tot regelingen be~- 
quaam. In den ouderdom gewint bet den ftam van twee 
vademens in de rondte , dog als dan is bet binnenfte bert 
gantfch vermolfemt en vergaan, gelyk doorgaans bet bert 
van deze boomen week en jcbeurig is, daarom moet men 
bet middelbare van jaren nemen, van een vadem in de 
rondte tot balken en maften in kleene fcbeepen , want den 
flam is 50 a 60 voeten hoog , regt, en gaaf bout. Men 
moet bier toe ook verkiezen bet geene op Jcberpe en [teenige 
plaatzen waft. De fwarte fcbor[Je des ftams laat zig ligt 
affchillen en tot touwen fpinnen. 
deg Takken en ryskens bebben mede een [warte fcbor[Je. 
gc ws 
OMS 
zo T. wio E ja = ae SE 
- Het bout is mede digt ,maffief , waar , wit , en befter 
LE ër , SE Ki adertjes als Mr is 
air. In den buisbouw niet durabel , om dat bet ligt folyt, 
anderen egter bouden bet voor poet in den buishouw , ja 
zelfs in den gront , en al 4s bet groen, xo kan men bet 
egter tot bet branden gebruiken , gelyk den Arbor Fa- 
cum. 
Naam. In ’t Latyn Arbor nigra maculofa , Op % 
Duitfch geplekte Swart-boom. Amboins Aymetten Pa- 
leku. Op Celebes Ooftkuft Colaka. 
Plaats. Het waft in ligte boffcben op Leytimor. 
Gebruik. Dezen boom is in groot gebruik op de Ooft- 
kuft van Celebes tot bet zout maaken, welkers manier 
aldus toegaat: Zy Jplyten deze boomen tot brandbout, 
mengende wat ander bout daar onder , want dit bout geeft 
een ligten en vaften ‘brant, ftapelen bet dan op mg "o 
der tot kleene Pyramiden , |teeken bet bout in brant, en 
begieten bet al gaande weg met zout water wit zee, even 
dat den brant niet uitgaat , *t welk een moeilyk werk is 
wegens den rook, tot dat bet fcbier alles als affche vèr- 
walt. Dezelve nemenze dan, mengenze weder met zout 
water , en zeegen bet door een doek in een praauw: dan 
zet men veele potten over "t vuur , giet dit water daar in, 
en kookt bet tot dat bet zout «vert; bet welk beftaat im 
barde Bomben id klompen, gefatzoeneert na den bodem 
des pots , "t welk men dan in den rook-verwaren moet. 
Dit is bet fmaakelyk[le zout tot bet eeten van Papeda , om 
dat bet veel flapper is dan gemeen zout , ook kan men daar 
van kleene klontjes in de mont -neemen , en zagtjes laten 
Jmelten , als men een fchorre keel beeft, want bet loft de 
taaye fluimen, en verdryft bet jeuken in de keel. — 
‘3. Arbor nigra latifolia of breedbladige fwart-boom. 
be m Bos ftam dan A Bates Etr dexeloe 
gelyk. ¿De ryskens zjn ook fiyf en famart van feborle s. 
blaäßren zjn ry grooter „te weten 7. 8. en 10duimen 
lang , ruim'3 breet , agter breetft , en allengskensineen 
ftompe [pits eyndigende „daar zy zomtyds ook geklooft zyn, 
en 
