14 
nigrum fuperans, ex rotundo parum compreflus in- 
ftar minoris cafei, & fupra umbilicatus , in quo bre- 
* vis apex locatus eft, prope pedunculum pentapetala 
confpicitur coronula arcte pomo adcumbens, uti in 
Mangoftane fructu , qua aréte ramulis adnećtitur. 
Pomum hoc inmaturum eft viride , dicta lanugine ob- 
ductum; maturum vero glabrum elt, equale, & luteum, 
allidius pomis Aurantiis, fub exteriore pellicula vi- 
tellina & mucofa locatur caro, aciduli faporis, fari- 
nofz fubítantie. In medulla centro plerumque fep- 
tem, aliquando octo & novem officula vel nuclei in- 
ftar Amygdalorum , reniformes vel femilunam fere re- 
prefentantes , in orbem fibi adcumbunt, Nuclei hi 
putamen gerunt lzte purpureum, tenue, fed duriffi- 
mum , quod dentibus confringi nequit, fed diffecan- 
dum eft, in hoc durus & offeus locatur nucleus , adeo 
aréte putamini adcumbens , ut feparari nequeat, qui 
fatue dulcis eft inftar ficce Calappe medulle, vel 
quod melius inftar nuclei fructus Nipe, femimaturus 
enim glacialis quoque eít, perque ejus medium ful- 
cus tranfit longitudinalis. : 
Exterius trunci lignum eft album, folidum, & du- 
rúm , tenuibus conftans fibris, ac ponderofum fere in- 
dar Ebeni: . Aliquando autem penitus album eft & 
concolor , aliquando autem venulis nigris talibusque 
maculis diftin&tum , aliquando rufum , & in late pur- 
pureum tendens colorem: Hujusenim ligni bina inve- 
niuntur fpecies. Prima lignum gerit albicans, quod , uti 
dictum fait, dd léte purpureum ádcedit, cor lieviter 
fufcum gerens. Alterius fpeciei lignum quoque al- 
bum eít fed ejus cor nigricat, quod in junioribus ar- 
boribus tres quatuorve digitos latum eft. In vetuftif- 
fimis vero & craflis truncis crus craffum eft & ultra, 
fubftantia ejus nón multum ab Ebeno differt. Nigrum 
hoc cor non femper per medium trunci tranfit, ne- 
ue rotundum' eft, fed. hinc inde finuofum , angulo- 
um , & ad unam inclinans partem ‚in uno fepe eodem- 
que ligno bini fiepe colores ac diverfa confpicitur fub- 
Tonga: Exterius enim inftar corticis nigrum eft ut 
in Ebeno, interius vero cinereum magis eft ac fufcum, 
& mollius: Si truncus transverfaliter diffecatur, mi- 
rum vifu eft hoc nigrum cor, quod fefe obfert forma 
angulofe maculz in-albo ligno. Si arbor fit vetuftif- 
fima, ejus cor fepe adeo nigricat, ut pro vero habere- 
tur Ebeno ,fed prope oras femper pallidum eft ad vi- 
idem adcedens colorem, +. BIST 
In Boreali Cerame plaga in Hatuenfi finu hoc li- 
gnum fepe tam craffum fuit obfervatum , ut adultum 
vırum craffitie peso » incoleque illud pro Ebeno 
vendebant, ex fóliorum vero forma adparuit Lolin 
effe. Circumjectum album lignum eft folidum & gla- 
brunt inftar. Ebeni , unde & durabile quoque eft. _ 
Fructus maturi obfervantur merifë Martio & fubfe- 
-quentibus pluviofis menfibus , quum lutei penitus, 
ponte decidunt , ac cam diu incorrupti manent, do- 
nec tandem nigri vel fumei fint coloris. 
Nomen. Latine Heberiafter , quum «mulus fit ve- 
re Ebeńi, alii vero illum pro alba Haberit Eberio , fed 
a memorata fuperius capite tertio differt. Malayenfes 
Sumatram inhabitantes illam vocant Gamomong. Bel- 
ice Baftaart Ebbenbout, quod nomen ipfi melius re- 
pondet quam Novelle nigre feu Salimori füpra ię. 3. 
defcripte. Ejus fructus Belge vocant Meel-appels feu 
poma farinacea, a farinacea ejus medulla, quam alii 
cum butyro farine mixto comparant. Amboinice Lo- 
lin dicitur, in Leytimora Lorin, őz Secur, In Banda 
Malaice Boa Djarong , que ibi duplex obfervatur fru- 
Guum forma diverfa, una nempe fructus gerit cafei- 
formes inftar Amboinenfis, altera oblonga eft , vel 
fuperius acuminata inftar ovi Cafuarini, uterque vero 
fructus aurantii eft coloris. Io infulis Uliafierenfibus 
& Cerama ego root hzc Abuelli vocatur. 
Focus. Raro in Amboina occurrit, atque hinc inde 
una alterave tantum in Hitoes regione & in Banda, 
frequens eft in Cerama, ac prefertim in Bonoa, 
item Sumatra circa Jambyam. 
Ufus. Si hoc lignum in magna occurreret quantita- 
te, elegantia ex illo opera fcriniaria formari poffent. 
Jam vero tantum in ufu eft apud Amboinenfes ad fub- 
tiles poftes trabesque zdium fuarum , quem in finem 
potiffimum juniores eligunt arbores vix virum craffas. 
Crafliores enim inftrumentis fuis debitioribus elabora- 
re nequeunt , unde & arbores hz plerumque fuz com- 
mittuntur nature, nec ceduntur , atque in vaftani ex- 
crefcunt craffitiem fenefcentes admodum, 
Vi 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber IV. cáp. V. 
een kuyltje of naveltje boven op, daar in een kort fpitsje 
Daat, by den fteel ziet men een vyfbladig kroontje, digt 
tegen den appel leggende , gelyk aan de Mangoftaan , en 
waar mede by digt tegens de takken aanzit. Den onry- 
pen appel is groen, met voor/chreve wittigbeidt bekleedt; 
de rype werd effen, glad, en door-geel, wat bleker dan 
de oranje-appels: Onder "t buitenfte vliesken legt een 
doorn-geel fineerig merg ; [mets van finaak , en meelig van 
Jubftantie. In de midden van ’t-merg zyn gemeenlyk 7. 
zomtyds 8 en 9 koris als Amandelen , in fatzoen als nie- ` 
ren , of een quartier Maans „inde rondte tegens malkander 
gefchikt: De korls bebben een ligt-peerze , dunne ; dog zeer 
barde [cbale die niet te doorbreken of te byten is, maar 
wel door te kappen ; daar binnen legt een witte fleen- 
barde beeft , zo digt aan de fcbaal leggende, dat men bem 
niet fepareren kan, onfmakelyk zoet, gelyk de gedroogde 
pit van Calappus , of nog beter, gelyk de pit van de vrugt 
Nipa, want de half rype is ook ys-verwig » en door de 
midden in de lengte gaat een fleet, 
Het buitenfte bout der flams is wit ,digt, en bard , fyna 
dradig en fwaar ; ten naaften by als Ebbenbout ; zomtyds 
is bet gebeel wit van eenparige koleur , zomtyds met 
Jwarte adertjes en plekken bezet, zomtyds wat ros , enna 
% ligt-peerze trekkende; want men beeft 2 zoorten vän dit 
bout. De eerfte zoorte heeft een witagtig bout , bet welk 
als gezegt s na den ligt-peerzen trekt, met een ligt-bruyn 
bert: De andere zoorte beeft een wit bout, maar in dé 
midden een [wart bert, in de jonge boomen maar drie en 
vier vingers breet ; maar in de gebeel oude boomen, en 
dikke flammen vind men bet een been dik, en meer, im 
Jubftantie niet veel van ’t Ebbenhout verfcbillende, Dit 
[warte bert gaat niet a tyd door de midden des flams ‚nog 
is regt rond, maar bier en daar bogtig, boekig , en ter 
zyden uitgaande , zomtyds kan men aan bet zelve ook twee- 
derley coleuren, en fubftantien zien : want bet buytenftes 
als een fcbor[Je, is regt [wart, als Ebbenhout , en na bin- 
nen toe is bet graauwer , of bruinder en vozer: Als men 
den ftam dwars doorzaagt, zo is bet fpeculatief om te 
zien, dit [warte bert in do godanmto amm een eeh of 
gevlamde plek in dat witte bout: Als den boom geheel oud 
word, is bet bert doorgaans zo fwart, dat men bet voor 
opregt Ebbenbout aanziet, dog by de kanten altyd ligter, 
en wat naar bet groene-trekkende, RE mon. f 
Men beeft op de Noordkuft van Ceram in de bogt van 
Hatuwe , dit bert zo dik gevonden als een volwaffen many 
en de Inlanders verkogten ^t ook voor; Ebbenbout , maar de 
bladeren toonende , bevond men dat het Lolin was: Het 
omleggende witte bout is zo glad en digt , als eenig Eb« 
benbout , en dierbalven durabel. 
De vruchten vind men ryp in Maart, en de volgendê 
regen-maanden , wanneer zy (volkomen geel geworden 
zynde) van zelfs afvallen ‚en zo lange onbedorven blyven 
leggen , tot datze ten laatften [wart of rookagtig werden. - 
aam. [n Latyn Hebenafter, om dat by een Æ- 
mulus of naboot/cher van den regten Ebbenhout-boom is, 
andere bouden bem voor een Ebenus Alba, boewel by 
van den bovengenoemde K 3: verfebilt. De Maleyers 
op Sumatra noemen bem Gamomong. Op ’t Duitfcb 
Baftaart Ebbenhout, welke naam bem billyker toekomt + 
dan de Novella Nigra of Salimoeri boven lib. 3. be/chre- 
ven. De vrucbten noemen de Hollanders Meel-äppels, 
van bet meras merg, dat andere by booter met meel ge- 
mengi > vergelyken. Amboins Lolin,op Leytimor Lorin 
en Secur. Bandaas, Maleyts Boa Djárong, dewelke al- 
daar tweederley is van °t fatzoen der vruchten, de cene 
kaas-formig , als de Amboinfche , de andere is wat lang- 
werpiger , of naar vooren fpits gelyk een Cafuwaris- By, 
beide oranje-geel. In de Uliafjers, en op Cerams Zuyd: 
zyde wert deze boom genaamt Ahuellu. ka 
. Plaats. Men pe. SG in Amboina, en bier en 
daar maar een op het Land van Hitoe , enin Banda ‚meer 
vind menze op Ceram, en inzonderbeid op Bonoa: item op 
Sumatra omtrent Stamby. 29 
. Gebruik. Zo dit bout in overvloed te vinden was y 
men zoude veel raar [chrynwerk daar van konnen makend. 
„Nu gebruiken bet flegts de Amboinezen tot dunne fkylen et 
balken aan baare buizen , nemende daar toe melt j | 
boonien , die nog geen man dik zyn : want de dikken kori- 
nenze met baar zobere gereedfchap niet bedwingen, dies 
de boomen ongemoeyt blyvende, tot een grooten ouderdom 
en dikte komen. d 
