16 
CARPUPSEX TUM. 
Nani. 
B exoticarum defcriptoribus plurima enarrantur 
ligna, quibus duritiem & nomen Syderoxyli tri- 
buunt, cujus in aquofa India quatuor nobis in- 
notuerunt fpecies, que omnes tamen diverfz funtar- 
bores, parum inter fefe convenientes, primum vero 
nnum Syderoxylum , quod cum Julio Scaligero 
nobis dicitur Metrofideros, in Orientalibus infulis no- 
mine Nani notum. Secunda fpecies eft Metrofideros 
Amboinenfis. Tertia Metrofideros Moluecenfis. Quarta 
Metrofideros Spuria, quarum tres pofteriores in tribus 
fubfequentibus defcribentur capitibus. 
Nani arbor eft vafta, filveftris , craffitiem habens 
binarum ulnarum , plerumque recto adfiirgens trunco, 
qui tamen pepe ad unum alterumve latus parum fi- 
nuofus eft. Ejus cortex exterior eft glaber, zqualis, 
ex cinereo & ruffo mixtus , tenuis , inque vetufto 
trunco facile decorticandus, fub hoc viridis recondi- 
tur pellicula , reftansque corticis pars vix minorem 
digitum craffa eft, dura, & pallide ruffa, primo dul- 
cis, deinadftringentis faporis. Rami admodum extenfi 
funt & incurvi: Folia referunt illa Caryophylli filvef- 
tris, fed funt breviora, & in binas hujus arboris fpe- 
cies diftinéta, vera enim Caju Nani eft parvifolia , cu- 
jus folia quatuor quinqueve pollices funt longa, bi- 
nos & binos cum dimidio lata, craffiuscula, in firınum 
apicem definentia. 
Altera fpecies eft latifolia, que folia gerit quinque, 
fex, & feptem pollices longa, binos & binos cum di- 
midio lata, ceterum inter fefe convenientia , fupe- 
riore parte hzc funt glabra, lete virentia, tenuiffimis 
ac vix dignofcendis venis transverfalibus pertexta, 
‘uti in Caryophylli foliis id etiam obfervatur ; funt au- 
tem rariores magisque intricate, in inferiore vero 
arte magis protuberant, ubi numerofz admodum fi- 
bi inplicatz funt. Folia ipfa brevibus infident petio- 
lis fibi oppofita , quatuorque fimul cruciata funt , uti in 
Caryophyllorum foliis id obtinet. Inferiora autem 
femper minora funt , ac fepe folitaria ,. ramuli 
itidem cruciati funt, inque longum apicem d 
uti Varinga. Junioris arboris Folia fequenti locata 
funt modo, ramuli non vere cruciati funt, fed tam 
bifidigguam -trifidi , recti , rotundi , firmi , & gla- 
bri, dd quorum ortum magnum provenit folium , fex 
feptemve pollices longum , quum cztera tantum quin- 
que pollices longa fint, binos ac binos cum dimidio 
lata: Ramulorum extremum vel in longum termina- 
tur apicem uti Varinga , vel in bina tenera fefe aperit 
foliola: In adultis vero arboribus fequenti fefe habent 
modo: Ramuli funt breves & inordinati. In ipforum 
extsemo bina ternave foliorum paria locantur plerum- 
que cruciata vel parum obliqua, quatuor quinqueve 
ollices longa, brevibus. infidentia petiolis, quz in 
Brevet definunt apicem, qui in quibusdam non ob- 
fervatur. 
In ramulorum extremo flores itidem cruciatim po- 
fiti corymbis infident raris uti in Caryophyllis, fed non 
ita regulariter cruciati, hifce increfcunt glauca ca- 
pitula, pauca nümero, quz fefe aperiunt in quatuor 
parva, fubrotunda,& craffiuscula petala, in quorum 
centro numerofa parva albicantia locata funt ftamina, 
in medio lutefcentia feu fordide albentia uti in Belli- 
de minore, praterquam quod Nani flores fint mino- 
res , petalaque tenuiora , ad quorum bafin ftilus erigi- 
tur fam capitulo infidens, quod in fructum excre- 
{cit , qui bacca eít rotunda , major Juniperi baccis , mi- 
norque Cerafis nigris , fupra umbilicata , non acumina- 
ta, fed cruciatim bifida, primo viridis, dein lutea, 
ac demum nigricans , diu arbori infidens; fub ejus 
tenui putamine parvum ac paleaceum reconditur fe- 
men , fere inftar feminis Laćtuce , fed minus , atque ex 
fufco ruffum , quod bacce mature & dehifcentes eji- 
ciunt, 
In vetuftis truncis cortex fere duplex eft, exterior 
enim cinereus ad cultri craffitiem ab interiore fepara- 
tur, atque inftar fquamz ipfi adheret , optime refe- 
rens corticem Ligni Guajaci, cum quo Nani multum 
convenit, uti id mihi peritus Indie Occidentalis per- 
ferutator adferuit, qui magnam illius copiam decor- 
tica- 
Metrofideros vera. 
nunt ` 
HERBARII AMBOINENSIS ZiberlV. cap. VI. 
Vi HO OF T:S T UK. 
Tzer-bout. 
Y de befchryvers van de vreemde planten vint men 
B werfcheide bouten, die ze de bardigbeid en toenaam 
van Yzer toefchryven, waar van ons in water-In- 
dien vier zoorten tot kennille zyn gekomen , dewelke egter 
alle vier verfcheide boomen zyn, met malkander weinig 
gemeen/chap bebbende ‚te weten 1. bet opregte Yzer-bout, 
bet welk wy met Jul. Scaliger noemen Metrofideros , 
in deze Oofterfche Eilanden met de naam van Nani be- 
kent. 2. Metrofideros Amboinica. 3. Metrofideros 
Molucca. 4. Metrolideros Spuria: welke drie laat[le 
in de drie volgende Kapittelen zullen befcbreven werden. 
I. Nani is een groote booge Wout-boom , in de dikte 
van twee mannen omvademens , meerendeels met een regten 
Jtam, of aan de eene, of andere zyde wat bogtig. De 
buitenfte fcbor[fe is glad, even, uit den grauwen en ligt 
roffen gemengt, dun, en aan de oude flam ligt affchilve- 
rende , daar onder leyt een groen buydeken , en vervol- 
gens de verdere fcborffe, /chaars een pink dik, bard, en 
igt-ros, eerft zoet , maar flraks t'zamentrekkende van 
Jmaak. De takken zyn wyd uitgebreid, en zeer krom; 
de bladeren gelyken zeer na de wilde nagelen, dog zyn 
korter, en na de 2. zoorten dezes booms onder/cheiden , de 
eerfte en opregte Caju Nani is de kleen-bladige, wiens 
bladeren zyn 4. à y duimen lang , 2 en 2: breet , dikagtig, 
met een ftyve fpitze. 
De 2. zoorte is de breed-bladige , met bladeren 5. 6. 
en 7 duimen lang, 2. en 2: breed, anders malkanderen 
gelyk: Aan de bovenfle zyde zyn ze glad, blyde-groen, 
met fyne en pas merkelyke adertjes over-dwers doorregen, 
gelyk aan de Nagel-bladeren te zien is; dog ydeler en ver- 
werder door malkanderen, aan de onderfte zyde ftekenze 
wat merkelyker uit ,daar ze ontelbaar door malkander lo- 
pen. Zy jp op korte Jicclejos tegens malkanderen , en 
maaken met baar vieren een Kruis ,gelyk de Nagel-blade- 
ren. De agterfte zjn altyd kleeńder ‚en flaan dikwils al- 
leen, zo [taan ook de ryskens meeft in "t kruis , en eindi- 
gen in een lange /pits, gelyk de Waringa. De bladeren 
aan een jongen boom [taan aldus: De ryskens [lään niet 
regt in °t kruys , maar verdeelen bun zo wel in 2. als in 
3., en zyn regt rond, fiyf,en glad, hebbende by baar 
oorfpronk een groot blad, 6. en 7. duimen lang, daar de 
andere maar 5. lang zyn, 2 en 23 breed. Het uitterfte 
der ryskens of eyndigt in een lange [pits , gelyk de Wa- 
ringa, of opent zig in 2. jonge blaadjes. Aan de oude 
boomen ist aldus: detakskens zyn kort , knoe/tig , en [taan 
zonder order; aan haar uitterfte [taan nog 2. à 3. paren 
bladeren, mecft in "t kruys, of wat Jebuyns, 4. en 5. 
duimen lang „op korte fteeltjes ,vooren met een korte [pits, 
die men aan zommige gebeel niet ziet. 
Aan 't uytterfle der ryskens komt ook in Rruyzen ver- 
deelt "t bloeizel aan ydele kroontjes voort, gelyk adn. de 
Nagelen, dog zo ordentlyk niet int kruys, daar aan ko- 
men blaauw-groene knoppen , weinige in °t getal , dewelke 
baar openen in vier kleine rondagtige en dikke blaadjes , 
daar in ziet men veel korte en witte draatjes, in de mid- 
den geelagtig , of vuyl-wit, gelyk de Bellis Minor, be- 
balven dat de Nani bloeyzel kleinder „en de blaadjes fyn- 
der zyn, met een [lyf ftiletje in de midden [taande, op 
een knopje, waar uit de vrucht werd, "t welk zyn ronde 
beziën, grooter als Fenever-beziön , en kleinder als krieken, 
boven op met een kuyltje, en zonder fpits met 2. linien 
in "t Kruys , eerft groen , daar na geel , ten laatften favart- 
agtig , en lange aan den boom blyvende; onder de dunne 
Jcbaal leyt een kleen en fcbubacbtig zaad , fcbier dat van 
de Latuwe gelyk, dog kleinder en bruyn-ros , ’twelk de 
beziën ryp zynde en opberflende, uitwerpen. 
` Aan de oude flammen is de fcbor[fe genoegzaam dub- 
beld, want de buiten[le graauwe , in de dikte van een mes, 
Jebilfert van de binnenfle af „en bengt [chubs-gewys daar 
aan, zeer gelykende de [cbor(Je van Pokbout of Lignum 
- Guajacum , met dewelke ons Nani groote gelykeniffe beeft, 
zo als my een ervaren Weft-Indijch vaarder verzekert 
beeft, 
MET EECH 
