IV Boek. VI. Hoofifi. 
ticavit, dicebat vero Ligni Guajaci corticem dulcis 
effe faporis, quum hic Nani cortex primo quidem dul- 
cis ac lentus fit, fi mafticetur, fed, uti di&um fuit, 
mox adítringentis eft faporis cum notabili amaritie , 
dicebatque porro folia modumque crefcendi cum Gua- 
jaci arbore convenire. P 
. Hujus arboris lignum duplex eft, crefcitque more 
Ebéni, exterior enim trunci pars eft lignum folidum 
inftar lardi, interius ambiens cor, quod proprie illud 
eít , quod Metrofideros feu Syderoxylum vocatur , non 
enim tantum ferrugineum gerit colorem, qui paulo 
tamen pallidior eft, ex cinereo nempe & pallide fu- 
fco mixtus, fed adeo infuper durum ac ponderofum 
fere eft hoc cor, ac ipfum ferrum: In junioribus ve- 
ro arboribus eft magis ruffum , in vetuftioribus autem 
magis fufcum ac fere pullum, glabrum, & grave in- 
ftar marmoris , fed breviffimis venis. variegatum , nec 
adeo tenuibus conítat fibris ac Guajacum , duritie 
Ebenum fuperans, fed non tenuitate, politum enim 
nunquam ita fplendet ac Ebenum: i 
„Hec dicta lunto de prima feu parvifolia fpecie , la- 
tifolia enim, qua femina habetur, multo magis ruf- 
fum gerit , mollius, ac vilius lignum , ad cordis extre- 
mum femper durius quam in ejus meditullio ; quo au- 
tem vetuftiores fint he arbores, eo magis fufcum eft 
ipfarum cor, Amboinenfes autem raro has caduntar- 
bores , fed tam diu ipfas fue committunt nature , donec 
a ventis disjiciantur, quod hz arbores prz aliis faci- 
le admittunt , non tantum per ponderofum ipfarum li- 
gnum, fed quod ejus vaftiffimz radices fub terra tan- 
tum prorepant, maximeque fupra ipfam eleventur, nec 
deorfum vergant, uti in Ebeno, quodque magis in 
ipfis obfervatur, fi non crefcant in locis faxofis fed 
argillofis, & ad montium declivia loca. 
. . Anni tempus. Plerumque Januario floret: Fructus 
vero menfe Aprili obfervantur, fed usque in Octo- 
brim ex arbore dependent: Locum amat hec arbor 
argillofum majoribus mixtum lapillis, quoque faxo- 
fius fit folum, eo melius exhibet lignum ; contra que 
in plana ac molli crefcit terra, plerumque eft fpecies 
latifolia ac rubra, quali» ia planis Java & Sumatra 
agis OCCurrit. i 
Nomen. Latine Metrofideros vera, feu Lignum Fer- 
reum verum: Belgice Yzer-beut: Malaice Caju Befh 
Benar. * Amboinice Nani. Ternatenfes quidam illud 
uoque vocant Hate Befi, hoc autem nomen vulgo 
ee tribuitur. Chinenfibus Tbi Set vocatur, h. e, 
filum ferreum, & Famtsja h. e. lignum falfum, quum 
igni injectum ftrepitum movet inftar falis, qua in re 
cum Ebeno Mauritiano convenit. 
Altera fpecies Nani Merak dicitur, & Amboinice 
Nani Wajer, h. e. Nani aquofa. - Metrofideros vero 
nomen. ipfi primum inpofitum eft a Julio Scaligero , 
qui eam obfcure defcribit Exercit. 181. Diflin&. 27. 
doctus autem ille vir putat, vel forte ipfi fic perfua- 
fum fuit, hoc cor genuinum effe ferrum, vel id for- 
te intellexit de miris quibusdam ejus qualitatibus , que 
in quibusdam obfervantur lignis, que tamen diverfze 
funt, fepe enim fruftum ferri vel eris in his detegi- 
tur, uti & Javani narrant aliquando in fua accidiffe 
regione , que frufta ipfis in magno funt pretio, cre- 
duntque illum, qui hec gerit, non poffe vulnerari, 
de quibus porro rebus librum vide meum de Lapidi- 
bus fub nomine Dendritis. Metrofideros autem Gre- 
ce vocatur omnis arbor, cujus cor aut ferream duri- 
tiem, aut ferri colorem habet. 
Chinenfium nomen Famtsja huic inproprie tribui- 
turligno, genuinum enim nisi feu lignum falis 
peculiare Chinenfe eft lignum ex Kautfchi & Koinam 
adductum , quod duriffimum eft, folidum , & album, 
quod Chinenfes adhibent , ut ipfi infculpant omne 
opiarium genus, certasque figuras, quodque igni in- 
um tantum excitat ftrepitum, ut ipfi adftare quis 
nequeat, quod noftrum Nani hon vel vix efficit. Di- 
verfum quoque eft a Macaflarenfium Nani feu Nane, 
etiam. Caju Sawa dictum, de quo vide Aućtuarium 
meum, Ita quoque ab hoc ligno talia formantur in- 
rumenta , qualia ex duriífima Jambu arundine vel 
alio quovis ex duro ligno confecta forma paftini fa- 
bricata, quibus medulla Sagus arboris contunditur. 
Locus. Optimum ac elegantifimum habetur , quo 
in Amboina crefcit, prefertim in diftri&u ab Oerimef- 
fen usque ad Nuflauwe , ubi toti montes ab hisce 
Om. arbo- 
t 
J 
. 
- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
17 
beeft, die "er meenige van gekapt badde, dog by zeide, 
dat de fchorjJe van "t Pokbout of Lignum Guajacum , zoet 
van [maak en Gomacbtig is daar. die van Nani in't eerfte 
wel zoet, en lenig gn t knouwen is, maar als gezegt , 
verandert ftraks in een groote adftrictie , met een merke- 
lyke bitterbeid, voorts de bladeren en manier van wafens 
zeide by, met den Pokbout-boom wel overeen tekomen. | 
Het bout van dezen boom is tweederley , „en waft op de 
manier van °t Ebbenbout y want bet buitęnfte deel des 
Sams is een vaft bout., als fpek, bet binnenfte bert om- 
gevende , 't welkis bet gene men eygently& Yzerbout noemt, 
wart bet is niet alleen Yrer-roeftig van koleur , dog wat 
ligter , te weten , uit bet graauwe en ligt-bruine gemengt, 
maar ook zo bard en [waar , als zer tennaaftenby. Aan 
de jonge boomen is bei ro[Jer , maar aan de oude bruynder, 
en bykans aard-verwig , glad „en fwaar , als marmer „do 
met korte adertjes geftreept , en zo fyn niet als Pokbout, 
aan bardigbeid bet Ebbenbout overtreffende , maar niet 
in fynte, want bet gepolyfte wil nooit zo glimmen , als 
bet Ebbenbout. 
Dit is gezegt van 'teerfie of kleynbladige geflagt , want 
bet groot-bladige , "t welk men voor "t wyfken bout, is 
veel roffer , weeker , en flegter van bout , aan de kant van 
"t bert altyd barder , dan in de midden. Hoe ouder deze 
boomen zyn, boe bruynder 't bert word, dog de Amboine- 
zen kappen bem zelden om ‚maar laten bem zo lange flaan, 
tot dat by van de winden omgeworpen word, 't welk de- 
zen boom voor anderen onderworpen is, niet alleen wegens 
zyn [waar gewigte van bout, maar om dat zyne breede 
wortelen langs de garde kruipen, en de grootfte boven de 
aarde bloot fiaan, en niet regt nederwaarts gaan, gelyk 
aan den Ebbenbout boom, en dat nog meer, als ze op geen 
Stenigen, maar klyagtigen gront fłaan, en in "t bangen 
der bergen. pre 
Sayaoen. Hy bloeit meeft in January: De vruchten 
ziet men in April, dog blyven aan de boomen bangen tot 
in OGbober ; by bemind een klyagtigen grond , daar groote 
Jteenen onder gemengt zyn, en boe fleeniger de grond is, 
boe beter bet bout valt, daar en tegen het geene op een 
vlakke en zagte grond waft „is bed. van bet breedbladige 
en roode geflagt , diergelyke men op de vlakke landen van 
Fava, en Sumatra vint. | 
— Naam, Int etrofideros Vera of Lignum 
Ferreum Verum. {n ’t Duit/ch Yzer-hout: Mateyts 
Caju Beffi Benar. Amboin/cb Nani. Zommige Ternata- 
nen noemen bet ook Hate Belli, dog dien naam werd in 
"t gemeyn aan bet Samar gegeven. Chinees Thi Seé , dat 
is, Yzerdraat, en Jamtsja, dat is zout bout , om dat bet 
in ’t vuur een weinig knerft, als zout, °t welk bet met 
"t Mauritiaanfcbe Ebbenbout gemeen beeft. 
De tweede zoorte noemt men Nani Merak , en in ’t Am- 
boinfcb Nani Wajer, dat is waterachtig Nani. De naam 
van Metrofideros is bem eerft van Julius Scaliger gege» 
ven, die bem donker af/chetft Exercit. 181. Dift. 27. 
boewel dien goeden Heer aldaar gemeent heeft of mi[Jcbien 
alzo wys gemaakt is , dat dit bert van wezentlyk yzer zy, 
of men moeft bem verftaan van zommige raare toevallen , 
als men in eenige bouten , die doch ver/cheyden zyn , zom- 
tyds een flukjen yzer of koper windt, gelyk de Favanen 
zeggen nu en dan op baar land gefchiedt te zyn, welke 
flukjes zy in groote agting houden, en geloven, datze 
den dragenden zullen onquetsbaar maaken ‚van welke din~ 
en ziet myn Steen-boek onder den naam van Dendritis. 
y de Grieken wert elke boom Metrofideros genaamt „ 
welkers bart zo bard als yzer is „of deszelfs koleur beeft. 
De Chineeze Naam Jamtsja werd egter dit bout oney- 
gentlyk gegeven ; want bet regte Jamtsja of zout bout is 
een byzonder bout uyt China Kautfchi en Koinam komen- 
de, zeer bart, digt , en wit, "t welk de Chineezen ge- 
bruyken, om alderbande loof-werk en figuren daar in te 
/nyden, ende in”t vuur zo geweldig knerft dë men daar 
by niet Doan kan, 't welk ons Nani niet of weinig doet. 
ok is bet te onderfcbeiden van der Macaffaren Nani of 
Nane, anders Caju Sawa genaamt , waar van ziet mym 
Auttuarium.. Zo werden ook van dit bout gemaakt zoda- 
nige Inftrumenten als van de bardfte Bamboes , of eenig 
ander bard bout gemaakt , in gedaante van een diffeltje of 
bowweeltje , waar mede men "t merg uyt den Sagu-boom 
um kapt. i 
laats. Men bout dat bet fcboonfte en befte valt op Am- 
boinas inzonderbeid in t Gefpanfcbap van Oerime/Jen tot 
(Sne toe , alwaar men gebeele ‚bergen beeft, "e 
vel. 
