18 
arboribus occupati occurrunt , quarum vetuftiffime 
magna in copia a ventis projectz jacent. In par- 
va quoque reperitur Cerama, Kelanga, Bonoa, ac 
porro in omnibus faxofis infulis adjacentibus, ınveni- 
tur quoque , fed raro, in planis Java campis circa Sa- 
marang & Sumatram , fed vilis ejus fpecies; illud au- 
tem ob oravitatem deferri nequit, unde Javani & 
Malaienfes illud ab Amboinenfibus petunt. Melius 
eft quod in Cautfilia & Coynama crefcit , quod a 
Chinenfibus multum expetitur, ad gubernacula & an- 
choras navium. : 
Ufus. Lignum hoc perenne fere habetur tam in 
aqua quam in terra , quod ipfum fuperat ferrum, quod 
hisce interris quam maxime extabefcit , prefercim fi 
ab acri no&is aëre tangatur: Contra hoc lignum 
pluviis , ventis , aque , terre, ac prefertim aque 
marine optime refiftit. Hinc a Chinenfibus aliisque 
inercatoribus mare frequentantibus magno habeturin 
pretio, ex quo navium gubernacula anchorasque for- 
mant, navis vero moderamini aliud levius jungunt 
lignum, ut ligni latitudinı parcant , ad anchoras vero 
tota craffa iftiusdigni eliguntur fegmenta, que in aqua 
inftar lapidis fundum petunt, quas in binas quafi for- 
sant manus, uti oportet, inque medio foramen ex: 
cavant, cui anchoralem intrudunt fuftem ex alio con- 
fe&um ligno; hunc in finem petunt plerumque ma- 
ena frufta ex Cautfili & Coynama , ita ut ipfis unum 
navis majoris gubernaculum conftet quadringentis vel 
quingentis inperialibus, anchoraque ab octoginta ad 
centum inperiales. 
Amboinenfes incole quotannis folebant magna quz- 
dam hujus ligni frufta in Javàm adducere, quale ex 
filvis petitum ac cefum ibi eft , quod permutabant ali- 
quando-binis, aliquando uno Oryze talento; lignes 
he anchore ab ipíis meliores cenfentur, inque aqua 
marina durabiliores quam noftre ferree , quum cof- 
fus Capang dictus nunquam hoc etiam perforet li- 
gnum ,uti in aliis ks tduris lignis. Amboinenfibus 
raro eft in ufu ad edificationem , ac tantummodo po- 
ítés quosdam eligunt, fi in filvis hos inveniant, quo- 
rum exterius lignum jam computruit, quos non do- 
latos & angulofos edibus fuis adponunt, ligamentis- 
que connectunt, quum clavos non admittat hoc li- 
gnum , quod foli exponi non amat, quum fifluras 
contrahat tenues , ac fuperficiem fordide cineream , ni- 
hilominus tamen perennat. 
Totum ego «vidi vallum ex clauftris confectum , 
foliisque obduêtum deflagrantem , cujus totum tectum 
uno firmatüm erat pote hujus ligni, omniaque per 
horam circa longum hunc poftem confümebantur , at- 
que in carbones convertebantur, hic autem poftis in- 
tactus perfiftebat, excepto quod ejus füperficies tofta 
ac nigro obducta effet cortice per Hammam. Opera, 
i ex hoc lieno formanda funt, ex recenti & femi 
cco ligno fabricari Oportet , quum ficcum neque 
ferra neque dolabra elaborari poffit , fubtilis vero 
ferra fatis facile ficcum penetrat lignum, fi interim 
aqua adfpergatur, alioquin flammam conciperet, nec 
ferra penetrare poffet. Ciftiarii & torniones quam 
inaxime hocce vexantur ligno, dolabra enim nihil ex 
hoc confumere poteft nifi levem brevemque quafi la- 
nuginem, afferculique porro fortiter fricando polien- 
di funt. Tornio fuam exercens in hoc lignum artem, 
mortarium mihi fabricavit, fed antequam elaboratum 
effet, tot frangebat inftrumenta , ut ejuraret hocce 
Henum, nec unquam iterum elaboraturum fefe illud 
adfirmaret , nec mihi etiam placeret talem folvere la- 
borem, totque perdita inftrumenta. AS 
Cortex fponte ex trunco fefe feparans adproba- 
tum eft medicamentum:, ad fiftendum fluorem album 
& Diarrheam, fi parúm-contufus cum. veteri mafti- 
cetur Pinange fructu, addito pauxillo Zingiberis, 
Caryoph¥llorum, Nucis Mofchate ,& AU. quorum 
faccus deglutiendus ett, z i à 
Ex vetuftis & deciduis arboribus carbonatii Socie- 
tatis Indice in Amboina {hos exurunt carbones, qui 
elegantiffimi funt melioresque, quam fi ex aliis lignis 
combutti: effent , funt enim ingentes & folidi carbo- 
nes, licet fupra terram exurantur , fed cefpitibus tecti, 
alia autem ligna in foffis exurenda funt.  , 
Mirum eft hoc lignum melius ignem concipere flam- 
fnamque emittere pluviofo quam ficco aëre , adeo- 
que vehementer excandefcit , acfi candens effet metal- 
lum: Fabri etiam teftantur nullos fefe hisce ei quens 
-nabere 
HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap. VI. 
vol van dezen boom , en de oude met meenigte door de win- 
den omgeworpen. Men vint bet ook op klein Ceram, Ke- 
lang, Bonao, en voorts op alle fteenagtige Eilanden daar 
rondom gelegen ; men beeft bet ook, dog fcbaars , op de 
vlakke velden van Fava omtrent Samarang en Sumatras 
dog van de flegte zoorte ,t welk men wegens zyn /waar- 
te niet wel kan afbrengen, dierbalven bet de Favanenen 
Maleyers van de Amboinezen eiflcben. - Beter is bet gene 
in Cautfilie en Coynam valt , "t welk van de Chinezen 
zeer gezogt werd, tot roers en ankers van baare vaartui- 
en. 
Gebruik. Dit bout werd bykans onvergankelyk gebou- 
den, 20 in "t water, als in de aarde , konnende es bet 
yzer tergen, bet welk in deze Landen de tering magtig 
onderworpen is ,inzonderbeid als bet van de fcberpe nagt- 
luot geraakt werd. Daar en tegen kan dit bout beftaan 
tegen regen, wind, water, en aarde, inzonderbeid bet 
zoud-water. Hierom is bet by de Chinezen en andere 
Kooplieden, die ter zee vaaren , in groote agting ,omroers 
en ankers van baare groote Fonken daar van te maaken , 
dog aan * roer, ander ligt bout begtende, om de breedte 
van 't bout te winnen „maar tot de ankers nemen ze flegts 
breede dikke planken, die in "t water zinken als een fteens 
dezelve formeerende tot twee banden, als een anker be- 
boort , en maaken een gat in de midden, daar ze een an- 
ker-ftok van ander bout in fteeken; bier toe balen ze meeft 
de groote flukken van Cautfili en, Coynam , komende baar- 
lieden een roer tot eengroote Zonë 4004500 ryksdaalders 
te flaan, en een anker van 80 tot 100 ryksdaalders. 
De Amboinfche Borgers plegen jaarlyks eenige groote 
flukken naar Fava te brengen ,zo als ^t uyt bet bofch komt, 
en ruyg gekapt, daarze een, en zomtyds twee laftenryft 
voor kregen. Deze houte ankers worden van baarlieden 
voor beter , en in "t zout water durabelder geacht , dan 
onze yzeré, om datter de boor-worm ; Capang genaamt , 
nooit inkomt gelyk wel in andere barde bouten. De Am- 
boinezen gebruiken bet weinig tot harenbuisbouw , nemens 
de zomtyds eenige fiylen , die ze in "t vinden om- 
gevallen, en: waar van bet buytenfte bout of Jpim ver- 
gaan is, die że dan zo ongefebaaft of hoekig als ze zyn, 
aan haare buyzen zotten „en Met bet ander averk vaft bin- 
den, avant daar valt geen Spyker in te flaan. Dit bout 
wil-egter niet wel in de zon fiaan; want bet daar van 
kleyne fpleten en een lelyke graauwe Duidt krypt, niet tê 
Tk bebbe een gebeel bolwerk van Pallifaden gemaakt, 
en met Atap gedekt, ruftende bet gebeele dak op een mid. 
del-ftyl van dit bout, zien afbranden., dat bet wel eem 
uur rondom dezen [tyl in volle vlam flondt , en alles tot 
koolen raakte, maar dezen langen flaak bleef onverteert 
fiaan , bebbende van buyten flegts een fwarte korft gekre- 
gen. Wat men daar van maaken wil, moet uit bet ver- 
Jcbe en half gedroogde bout gefchieden, want bet gebeele 
drooge met de zaag en fchaaf qualyk te bearbeiden is ‚dog 
door *t drooge kan een kort getande zaag nog redelyk baj 
feren, en moet onder "t zagen water daar op druypen ,an- 
ders raakt bet in brandt, en de zang kam "er niet meer 
door. De Kiftemakers en Drayers zien baren verdrieti- 
gen vyandt aan dit bout, want een fcbaaf kan daar van 
niets, dan eenige korte wolle afnemen, en de plankjes 
moet men eindelyk met fterk fchuren nog effen krygen. 
Een Drayer willende zyn konft betonen, beeft my een 
vyzel daar’ van gemaakt , dog by brak zo veel gereetfeba 
daar op, dat by verloofde nooit meer in dat bout te wil- 
len werken, en my ook niet luft zodanigen arbeid en ge 
reetfcbap meer te betalen. 
` De fcborffe die van zelfs van de Bomme af/ebilfert , is 
een geexperimenteert geneesmiddel , om de witte vloet eń 
buykloop te ftoppen als men dezelve eerft een weinig kneuft, 
daar na met een oude Pinang knouwt , daar by doende 
een weinig Gember, Nagelen, Note Muifchaten , en een 
weinig knoplook , bet. zap ‘daar van infwelgende. ` 
" Uit de oude en on jene boomen , branden de Com- 
pagnies Koolbranders-in Amboina alle haare koolen, die 
zeer fcboon worden , en beter dan van ander bout, te 
weten groote en wafte Koolen, al brant men ^t boven de 
aarde , dog met zoden toegedekt, daar men ander bout in 
kuylen moet branden. + >> = % ; 
Het is Pea 1954 dat dit bout dme: "toutir ontfangt, 
en ligter brand by regenacbti; ry droog weer, ge- 
ge" cen zulke e Bite a en, d CH 
metaal ; de Smits verklaren geen andere Roolen in deze 
