me er A. EEE + PE eer "eer Ar bat LTS TET OT Pen 
EEE EDE TEE m as 
IV Boek. VI Hoff. 
habere carbones, qui tantum excitant ardorem il- 
Hs Nani. Lignum hoc fatis facile per longitudinem 
findi poteft, ex quo poftes fecuriumque manubria 
formari poflunt , ut & mallei, quibus clauftrorum cla- 
vos intrudunt. Chinenfes tenuem hujus ligni fcobem 
feu rafuram adhibent , quam ulcerationibus infpergunt; 
ut exficcentur. In Japana hoc lignum tam caro con- 
ftat pretio, ut nulli nifi regi vendi liceat; fi Chinen- 
fes ex aliis id adportent locis, ut regis navigia pri- 
mum hocce exftruantur. 
., Uti fupra di&um eft, vera Nani non tantum cre- 
fcit in n. regione poft Samarangam in Oryze 
arvis, fed altera infuper ejus fpecies Alikukon dicta, ` 
a Nani non diverfa , nifi quod majora gerat folia, 
colorem habeat magis ruffum ; longioribusque con- 
ftet fibris, unde & melius elaborandum eft ejus li- 
gnum in latos ciftarum afferes, menfarum, fimilium: 
que ; contra Nani brevibus conftat fibris & intricatis, 
unde & fecures dolabramque non admittit hoc lignum. 
Hanc vero puto noftram fupra memoratam Nani 
Mera effe: 
Tabula Septima 
Ramum exhibet ad Litt. A. floriferum arboris, que Metro 
fideros vera feu Nani vocatur. 
B. Ramum denotat frugiferum. 
OJGCSER.VATIÓ. 
* Arbor hzec fub nomine Nani a Valent. in Amboine dejeripf, 
Pag. 220. occurrit, & in Tab, fub No. LIII. exhibetur, 
In AucTUARII capite tertio Metrofideros Ma- 
_cafJarénfis feu Caju Sawo-Nane fequenti des 
fcribitur modo. 
GM d 3 Ai v ME ILI X 1 
`, Licet arbor hzc exotica idem cum. Amboinenh 
Metrofidero vera feu Caju Nani fupra lib. 4. deferip- 
ta gerat nomen, adeo tamen ab ipfa differt, üt: tan; 
quam diverfam arborem hic eam defcribere. volue- 
rim. Tantam cum Bonga Tanjong gerit fimilitudinem, 
ut quam diu tenerz funr , nec frućtus proferunt „a fefe 
invicem vix dignofci poffint , nec inproprie ad unum 
genus reducantur; hac in re tamen di fers > quod 
ju-Sawo coma quafi ftratis aucta crefcat, uti arbor 
Pule , quum Tanjong denfam & tumidam quafi gerat 
comam. SSE | 
Macaflarenfes Nani duas more numerant fpegies, 
que enim in fcopulofis crefcit infulis ; pufilla eft in- 
thar Limgnii, truncum gerens incurvum & finuofum, 
que vero in arenofo & molli crefcit folo, in Lanfii 
arboris altitudinem excrefcit in filvis, ubi ejus trun- 
cus tam craílus eft, ut vir vix cum complecti poffit, 
cujus coma, uti dictum fuit, feparata eft. Ejus cor- 
tex eft nigricans, rugofus, fiflus, craflus, & fragilis, 
in vetuftis truncis in lamellas feparatus, uti in vetufta 
Baeroxyli arbore. Rami in plurimos breves ramulos 
‘divifi funt , inque iis folia locata funt folitaria , inor- 
dinata, in uno tamen alterove loco bina aliquando 
fibi funt oppofita, quz Tanjong quoque folia refe- 
runt, fed funt latiora, & fuperius rotundiora, tres 
vel tres cum dimidio pollices longa, ultra binos lata, 
in obtufum apicem definentia , deorfüm inflexa , vetu- 
fta vero folia fuperius bifida funt , funtque porro gla- 
bra & firma inftar pergameni, fubtilifimis ac vix di- 
gnofcendis trabsverfalibus venulis inferiore fua parte 
pertexta. Fr. EY ec E 
Flores illis Bonga- Tanjong funt fimiles , fed majores, 
diverfumque fundentes odorem, nec adeo gratum; 
immo potius feetentem. Fructus nunc folitarii , nuric 
bini ternive brevi petiolo communi infident, magnitu: 
dine femi perfecti Limonis Nipis. , fantque diverfz for: 
mz, nunc enim inferiore parte anguftantur, & fupe- 
rore dilatantur inftar Pyri, nunc vero funt Lanfi- 
formes, alii fuperiore magis acuminantur parte inftar 
cordis, qui omnes in fummo brevem gerunt apicem, 
quam diu funt teneri, exterius aurantii coloris , dein 
ex nigro fufti funt. Sub tenui fragilique ipforum pu- 
Tom. III. tamine 
AMBOINSCH KRUYDBOEK: tg 
geweften te bebben, die zulke bitte geven , als die van 
Nani. Het laat zig redelyk wel in de lengte fplyten , daar 
men dan fiylen van bylen en knuppels van maaken kan, 
die men als bamers gebruykt, om pagger-bouten aan mal- 
kanderen te [pykeren. De Chinezen nemön bet fyne zaag- 
meel van dit bout, en ftroyen ’t in de Ulceratien , om die 
te doen opdroogen. In Japan is bet zo duur, dat men 
bet aan niemand mag verkoopen, dan aan den Koning ; 
als bet de Chinezen van andere plaatzen daar aanbren- 
gen, op dat "s Konings vaartuigen terft daar van gerieft 
Werden; s 5 : 
- Als gezegt , zo waft niet alleen bet regte Nani op Fava 
landwaart in, agter Samarang in de ryft-landen, maar 
ook nog een tweede zoorte daar van Alikukon genaamt ; 
van ’t Nani niets ver/chillende, dan dat bet grootere bla- 
deren heeft, roffer van koleur , en langdradiger is, dier- 
balven gemakkelyker om te à AA Lot breede planken van 
Kiflen , Tafelen, &c. daar bet Nani kortdradig en war. 
rig is , onbekwaam voor byl en fcbaaf. Dit oordeele ik 
ons bovenftaande Nani Mera te zyn; 
De zebende Plaat 
Vertoont by Lett. A. een bloemdragende Tak van een boom; 
die de opregte Yzer- ofte Nani genaamt wert. 
B. Wyft aan deszelfs vrugt-dragende Tak. 
AANMERKING 
Deze Boom komt mede voor by Valent. in de Befchryving 
van Ambon; op pag. 220. en wert Nani-Boom van hem gee 
naamt, en Op de Plaat ondet No, Lill, vérbeeldé, 
In bet derde Hooftftuk van her Byvoegzel wert dé 
Macafferfche Yzerhout-Boom op de volgende 
wyze bejchreven. 
Hoewel deexe uytlandfche boom dezelfde naam draagt 
met bet Amboinfcbe Metrofideros vera of Caju Nani; 
bier boven in't 4de boek befobreven , zo verfchild by nogtans 
zo veel daar van , dat ik bem voor een byzonderen boom 
heb willen befchryven. Hy beeft zulke gelykeniffe met de 
Bonga Tanjong, dat ze nog jong zynde , en geen vrugten 
dragende, qualyk van malkander te onder/cheiden zyn, 
en dierbalven niet onbillyk onder een geflagt mogen geres 
kent worden: Hier in verfchillen ze egter , dat Ba, 
Sawo aan zyn kruyn met lagen boven malkander groeit , 
gelyk den boom Pule, daar den Tanjong-boom een digte 
en bolagtige kruyn maakt, 
De Macaffaren bebben van baar Nani ook twee ge- 
daantens , want het geene op klippige Eilanden groeidt s 
blyft kleen als éen Lemoen-boom ; met'een bogtige krom- 
me [lam , maar bet geen in zandige en weeke grond ftaat; 
Jcbiet zo boog op als een Lance-boom, in ^t wild met een 
ftam zo dik , dat bem een man kwalyk omvademen kan , en 
met een verdeelde kruyn , als gezegt. De /chor{feis favart- 
agtig, ruyg 5 gefcheurd; dik, en breekfaam „aan de oude 
Jtammen met lappen af/pringende , gelyk aan "t oude yzer- 
bout. De takken ftaan vol korte ryskens , en aan dezelve 
de bladeren enkelt en zonder ordre ,-deg bier en daar ziet 
men ook twee tegens malkander fiaan, deze nu gelyken 
mede na de Tanjong-bladeren, dog zyn breeder en voren 
ronder, 3 en 3% duym lang , ruym twee breed , voren met 
een ftomp fpitsje , nederwaarts gekromt , dog de oude bla- 
deren fchynen voor gekloven te zyn ; voorts glad ende ftyf 
als perkament , met fubtiele en van onderen pas kennel yke 
adertjes y-dewelke dwers lopen. 
Het bloeizel is mede dat van Bonga-Tanjong gelyk 5 
dog grooter en van een anderen reuk, die zo aangenaam 
niet en is, ja veel meer ftinkende. - De vruchten ftaan 
enkelt, zomtyds twee en ie een kort fteeltje by mal- 
kander „inde grootte van een balf-wajfen Lemon Nipis, dog 
van verfcheide gedaante ; want zommige zyn van agteren 
Jmal „en. voren breed, gelyk een Peer , zommige zyn Lan- 
ce-formig , andere na vooren fpitzer , gelyk een bert „alle 
met een kort fpitsje boven op „zo lank als zy.jonk zyn , uan 
buyten eerft oranje -geel , en ten laatften /wart-bruym: 
nun een dunne en bro[fe fchaal , leyt een fmeerig vini 
2 
