IV. Boek. VII Hoofifl 
Trunci lignum exterius feu alburnum eft craffius, 
atque cor pallidiorem habet colorem , quam maris, 
ex fufco nempe'in luteum vitellinum vergens colo- 
rem, nec unquam ita nigrum, fi ficcum fit, levioris 
& mollioris fubftantie , obfcuris ftriis longitudinalibus 
diftinćtum , quodque facilius elaborari poteft. 
Utraque ligna placentarium gerunt odorem , vel in- 
ftar recentis panis, fi elaborentur, facileque fecari 
& perdolari poffunt, fatisque glabra funt, fi polian- 
tur: in recenti elaborato ligno inter majores pectines 
minores obfervantur lutei , & fragiles inftar fulphu- 
ris, quod proprie ejus pinguedo eft. 
Femina aliam quoque habet varietatem, cujus fo- 
lia funt longiora, & acutiora, ac fzpe per tria paria 
ramulis infidentia, quorum unum prope pedunculum 
aliquando incurvum eft, ejus lignum quoque vitellini 
eft coloris, molle, & longum , nec ita durabile ac 
precedentis, ex fufco ruffum eft , magnumque habet 
alburnum. Maris ligni pectines funt breviores , intri- 
catiores, multoque copiofius gerurtiftud fulphur , fe- 
mine vero funt dongi & recti. Radices quoque fub terra 
rorepunt , nec profunde illam perforant, ita ut feepe 
upra rupes nudz decurrant, inque litoris fcopulis fi 
crefcant, fub radicibus excavata eft, ubi ha excur- 
runt: Radices funt ficce fepe & emortuz, nigrican- 
tes, atque una parte vivente obduéte cortice, nihi- 
lominus tamen fcopulis ita infixe, ut a ventis non a- 
deo facile disjiciatur hec arbor ac precedens Nani. 
Anni tempus. Sub initium ficcorum menfium h. e. 
Septembri flores incipit proferre, quod usque in Ja- 
nuarium & Februarium durat , fructus ejus maturefcunt 
menfe Aprili, & fub initium pluvioforum menfium, 
quum pauciora gerat folia , optimeque cedi poteft. 
Nomen. Latine Metrofideros Amboinenfis , feu Lignum 
ferreum vulgare. Belgice gemeen Yrerbout. Malaice 
Caju Bei & proprie Caju Carbou, vel uti alii dicunt 
arboo. Ternatice Dowora. Amboinice [fer & Ifféle , 
unde putarem noftram -nationem fuum Yzerbout de- 
flexiffe, quum non-obfervem aliquam nationem ipfi 
cognomen Sideroxyli tribuiffe. Macaffarice dicitur Ba- 
Jang: » «curictis occürrit intulis-Oriontalihuss Ar 
& in Fava, ac Malacca, optima vero & frequentiffi- 
ma crefcit in Amboine regionibus , lutea nempe in 
Boutona , Boerone , & Cerama: Fufca vero feu mas in 
ipfa Amboina, uti Gin Cerama tam in litore, quamin 
vicinis ipfi montibus , quoque locus fit magis faxofus, 
eo melius exhibet lignum, ita ut fepius, uti dictum 
fuit, in acutis & nudis erefcat rupibus: Expertus 
quoque fui per ftipites propagari poffe menfibus plu- 
viofis in folo duro lapillis mixto. i 
Ufus. Hifce in regionibus hoc lignum primarium eft, 
quod ad tigna, adhibetur , uti apud nos Quercinum, 
non tafitum ad edes, fed ex ipfo quoque menfz , fe- 
des, cifte , fimiliaque fabricantur , atque tam dolabra 
quam tornionum ope politi poteft ; licet craffis videa- 
tur conftare fibris, atque poliendo in tam fplenden- 
tem & obfcure fufcum elaborari poteft lignum , ut a 
vetufto & diu A ligno Quercino diftingui ne- 
queat; aque injettäm hoc lignum fundum quoque 
petit, fed femine lignum quodammodo fupernatat uti 
& illud maris, fi levia quzdam ipfi adligata fuerint 
ligna, ob gravitatem vero te&is raro infervit. : 
- Lignum hoc auream prebet rafuram haud ingrati 
odoris, illud vero quam maxime a folo arcendum eft, 
ne muros tangat ex terra, argilla , falfisgue lapillis 
marinis conftructos , ab omnibus enim hifce ingredien- 
tibus intra paucos annos putrefcit: Credebatur olim 
calcem huic ligno effe perniciofam , experientia vero 
fubfequentibus annis edocuit, ipfi calci hoc non effe 
adfcribendum , fed falfedini aque , ipfi mixte , vel 
lapillis marinis, unde & cementariis mandatur, tra- 
bes ex hoc ligno conftruêtas lateribus cottis ficcis- 
que ac calci inponere , unde hoc lignum indurefcit 
& perfiftit, quondam vero hoc obducebatur lamellis 
plumbeis, quo usque muros penetrabat , fed hoc quoque 
non füccedebat, uti id ad oculum nobis in muris de- 
fcriptis adparuit: Sic qhoque non durabile eft in E 
narii, aliisve ocelufis repofitoriis, omnis enim hu- 
miditas nebulofusque talis aër. huic nocet ligno, unde 
nec etiam pluviis vel vento poteft refiftere nifi pice vel 
Ier odam effet obduétum , durabile fatis quo- 
in? 
D. | OPO 
o fúbaqua ;fed'non in ipfa aqua, inqdain- © 
tra paucos menfes teredines Malaice Capang & ae 
AS ole- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 4 
Aan de ftam is bet fpint grooter, bet bout van °t bert 
ligter van koleur, dan aan 't manneken, namentiyk uyt 
den bruinen, naar 't doorngeele trekkende , en nooit zo [warb 
beftervende als dat van  manneken „ligter en weker van 
Jubftantie , met donkere ftrepen in de lengte , en gemakke- 
^ lyker om te bearbeyden, 
Beyde bouten bebben een koekagtigen reuk, of als verfch 
brood, als men ze bearbeyd , neemt gemakkelyk de zaag en 
Jcbaaf aan, en wort redelyk glad, gepolyft zynde: in’t . 
verfch bearbeyd , xiet men tu[Jcben de kammen eenige kleen- 
dere kammen , geel en bryzelig , als favavel ‚bet welk zyn 
vettigbeid is. 
Het wyfken beeft nog een, verandering, daar aan de 
bladeren nog langer en fpitzer zyn, ook dikwils met drie 
paren aan de ryskens , waar van zomtyds bet eene by den 
Steel omgedraayt fłaat, bet bout mede doorn-geel , week , 
en lang , zo durabel niet als bet voorige, befterft bruyn- 
ros, en heeft een groot fpint. De kammen van 't manne- 
kens- bout zyn korter , verwerder,, en bebben meer geel 
J'wavel, maar die van 't wyfken zyn lang en regt, De 
wortelen ver/preyden bun ook meeft langs de aarde , en 
no niet diep in, zo dat men ze dikwils over de klippen 
loot ziet loopen , en op de ftrant-klippen ftaande , is by dik- 
wils onder de wortel bol, alwaar die afbangen , de wors 
telen zyn droog , wart beftorven, en egter aan de eene 
zyde nog met de levende Jcbor[fe bekleet , niet te min boud 
by vaft in de klippen, en word van de winden zo ligt 
 miet omgeworpen, als de voorgaande Nani. 
Sayzoen. In 't begin van de drooge Mouffon , dat is 
September , begint bet te bloeyen ,’t welk duurt tot in Fa- 
nuary en February. De rype vruchten beeft men in April, 
en in 't begin van de regen. MoufJon , wanneer by ’t min- 
fle loof beeft, en Delf om te kappen is. | 
Naam. In’t Latyn Metrotideros Amboińenfis, of 
Lignum ferreum ER Op’t Duitfcbgemeen Yzer- 
hout. Maleyts Caju Beffi, en eygentlyk Caju Carbou s 
of gelyk andere zeggen Marboo. In Ternaten Dowora, 
Amboinfcb Ier en file, waar van men giffen zoude, 
dat onze Natie haar Yzerbout gemaakt beeft, om dat ik 
niet bevinde , dit Kn by ^: E atien den toe- 
naam n zer te bebben. Macaffars Bajang. Boegis Ipi. 
i B ee vi M e alie de EE che Ey Si 
( op a em Malacca, dog wel tb efte 
in de Amboinftbe quartiêren be Beren; bet Nee 
ton, Boero, en Ceram, bet bruyne of manneken op 
Amboina SCH als mede op Ceram, zo wel op ftrant , 
als in t naafte gebergte „en boe fteeniger de plaats is . boe 
beter bout by geeft , zo dat men "t dikwils, als gezegt 5 
op fcberpe en meeft bloote klippen vint. Ik beb ook bevonden, 
dat men % met flokken verplanten kanin de regen- Mou/Jon, 
en in een barde grond , daar kleene [teentjes onder lopen. 
Gebruik. In deze quartieren is dit bout een Prins van 
alle timmerbouten , gelyk by ons °t Eykenbout is, te weż 
ten, op 't lant niet alle 
en tot den buisbouw, maar og 
tafels, ftoelen, kiften , &c. latende zig zo met de y 
als drayers bytel, redelyk glad werken, boewel *t grof- 
„dradig Jebynt A egter door “t polyften kan men bet glim- 
mende en donker-bruyn maken, zodat men 't van oudt en 
lang gebandelt Eykenbout niet onder/cheiden kam. Het 
is mede een zink-bout in "t water , dog bet wyfken dryft 
eenigzints , gelyk mede "t manneken „als "er maar weinige 
ligte bouten aam gebonden Zyn , wegens zyne fwaarte 
wert "t zelden in *t dakwerk gebruikt, * 
Het geeft een gout-geel zaagmeel, niet onaangenaam 
van reuk, maar men moet dit bout ten boog [len bewaren, 
dat bet in geen gront flaat , nog in eenige muuren van aar- 
de, kley, en brakke zee-fleenen gemetzelt, gelegt wert, 
want van alle deze vergaat dit bout in weinige jaren, 
Men == ook eertyds gelooft , dat de kalk aan dit bout 
Jchaadelyk zy ;maar de ervarentbeid in de volgende jaren 
beeft bet tegendeel geleert, dat zulks de kalk zelfs niet toe 
te fcbryven zy, maar de brakkigbeid van ’t water , dat 
daar onder komt , ofte de zee - Ren > dierbalven ordone 
neert men aan de Metfelaars, datze de balken in droo 
m Jteenen en kalk zullen leggen, waar in dit bout 
art en onverteert blyft. Men Ge? eertyds met loode 
platen, zo verre ze in de muur lagen , maar dat deugde 
al mede niet, gelyk ons den Vibe, 14 in eenige afgebro- 
kene muuren geleert heeft: Zo is ^t mede zo pic PEI in 
kelders , en andere beflotene pakbuyzen „want alle voptig- 
beid of diergelyken lugt dit bout fcbadelyk is , daarom bet 
ook tegen geen regen of wint beftaan kan , ten «vare dat t 
met teer ofte andere verwe aangeftreken wierde; niet te 
min in de gront onder water is bet durabel , maarniet in 
i. we 
