24 HERBARII AMBOINENSIS LikrlV. tap: VII: 
Solenes illud perforant. Sic quoque follicite curan- 
dum eft, ne alburni quedam pars remaneat in trabibus 
vel poftibus, quum omne illud ac prafertim quod in 
occlufis deponatur locis, intra paucos annos degene- 
ret in albas fomicas pediculosque , quod animalium 
genus tanquam peftis graflatur in India, quibus plu- 
rima fupellectilis pars ipfxque perduntur edes. Ela- 
boratum lignum facibus vulgaris cerevifiz politur, ut 
elegantem fufcum fplendentemque adquirat colorem, 
vetus vero in edibus.adeo indurefcit, ut vix clavus 
trajici poffit, adeoque firmiter rubigine ipfi inhzrent, 
ut non nili fracti & vi evelli pofünt, uti & hoc multo 
difficilius elaboratu eft. Optime etiam foco infervit, 
fed alia leviora ipfi admifcenda funt ligna, quum fo- 
jum lente ignem concipiat, fi vero femel flammam 
fufceperit, vehementer ardet, fortemque emittit ca- 
lorem, folidosque relinquit carbones; ad naves ex- 
ftruendas non adhibetur, quum nimis fit grave, nec 
in aqua durabile: Hoc inluper vitio laborat lignum 
iftud, quod magnas nempe circa cor gerat fifluras, 
que fepe per totam decurrunt trabem, licet cor cæ- 
terum adeo fit durum ac reliquum lignum, quod li- 
gniariis multum tedii adfert , fi trabem craffiorem in 
afferes vél minora fecare velint fegmenta; He vero 
fiflure plerümque huic fuperveniunt ligno per gravem 
lapfus itum, vel fi arbor vegeto nimis referta fit fuc- 
co; attendendum enim eft, hanc non cedi arborem co 
tempore , qfio teneris foliis floribusque fit onufta , nec 
lenilunio, quod & de omnibus tignis obfervandum 
k notandum.. Ad ciftas & fcrinia femine lignum me- 
lius conducit, quum mägis fufcum, levius & facilius 
elaboratu fit, quales potiffimum funt Boutonenfes ci- 
ftule ulnam longe ac pedem alte. 
+ Juniora- femine folia fufpectis*adcoquuntur, pifCi- 
bus, quales funt inflatores , duriones , fimilesgue , ut 
eo minus noceant. 
Vętuftus trunci cortex, uti dictum eft, fponte fe- 
paratur , fub quo alius regeneratur, qui fenfim quo- 
que decorticatur, talique modo aliquando quatuor, 
uinque, & feptem lamellz fibiinvicem inherent , que 
emi digitum craffz , multisque angulis involutz dili- 
genter conliguntur & adfervantur in ufum medicuin > 
contufüs enim hic cortex & cum veteri mafticatus Pi- 
nanga, velaliis incoétus cibis album pituitofumque 
fiftit fluxum, aliasque diarrheas. Primum fola ma- 
fticatur Pinanga , fuccusque ejus calce inpregnatus 
exfpuitur , tumque cortex ore adfumitur cum pauca 
confciM Zingiberis quantitate quorum fuccus fimul de- 
glutitar: EE additur , quum hi plerumque morbi 
ex frigore & ftomachi flacciditate fuum ducant ortum. 
Ejus fabe, in Sumatra ultra denarii magnitudinem 
excrefcunt, que referunt fructus fabe marine feu 
“Boa Parang , quäs plebs conligit , carbonibusque vel 
cineribus calidis inponit & torret, donec ipfarum. 
pellicule dehifcant, quas dein per tres vel quatuor 
dies in aqua miacerant falfa , in tepida iterum renovant, 
coquunt , ac edunt. „ARR 
In Batsjama Cepphus quidam fuit obfervatus, qui 
"venenatos comederat in litore boletos, unde vertigi- 
nofus erat, mirisque giris Juxta litus fefe circumvol- 
vebat , donec ad Metrofiderum accederet , cujus cor- 
ticem roftro perforabat , unde reconvalefcebat. Hinc 
homines edodi fuere, hunc conducere corticem con- 
tra anxietates perniciemque Boletorum , fi recens 
nempe cortex, vel lignum contritum adfumatur. 
^A Amboinenfes feminz viridem edunt corticem cum 
Pinanga, fi inpregnate fint per totum inpregnationis 
‘tempus, ut ipfarum foetus fint robuftiores ac faniores. 
Anno 1678. in vetufta decidua Metrofideroin Ama- 
huff: montibus obfervatum fuit in crafforum ramo- 
rum mêditulliis gummi quoddam , fapore & eolore A- 
caciz fimile , inftar picis nigrum , adftringentis admo- 
dum faporis cum quadam & levi amaritie: Hoc gum- 
mi fuperioribus temporibus non fuit notum ‚ac lignum, 
„cui adherebat, ex nigro magis fufcum & durius erat 
vulgari Metrofidero. Hujus gummi pauca copia ore 
adfumpta omne mucofüm adtrahit , depuratque illud 
‚que bene ac terra Catechu, 
"Tabula Decima ! 
Ramum exhibet Merrofideri Amboinenfis > que Caju Bef 
incolis vocatur. ` 
‘ CAPUT 
't water zelfs , daar in binnen weinige maanden de pyp- 
wormen int Maleyts Capang, int Latyn Solen , inkomt. 
Zo moet men ook zorgvuldig al 't witte fpint afnemen „al 
zou’er aan de balken of ftylen een boek wan blyven , vermits 
al bet zelve , inzonderheid dat in bedompte plaatzen flaat, 
in korte jaren verandert in witte mieren of bout-luyzen , 
een fnoode peft in Indiën, die menig gebouw en buisraad 
bederven. Het bearbeyde bout wert met moer van gemeen 
bier gepolyft , om fcboon bruyn te werden, bet oude in de 
gebouwen werd 20 bard, dat men er niet of qualyk een 
Jpyker kan inkrygen „en die in 't verfche geflagen werden, 
verroeften daar in zo vaft „dat men ze zonder breken niet 
weder uit kan krygen, gelyk bet als dan ook veel moeye- 
lyker te werken is. Het geeft ook [choon brandhout , dog 
men moet er ander ligt bout onder mengen , om dat 't alleen 
langzaam in brand raakt, maar eens de vlam gevat beb- 
bende , brant bet fel „geeft een fterke bitte, en beftendige koo- 
len; tot den fcheepsbouw werd bet niet genomen , om dat 
"tte favaar , en. in 't water gants niet durabel is. Dit bout 
beeft verders die fouten,dat bet groote bert/cheuren beeft, 
die zomtyds door den gebeelen balk gaan, boewel bet bert 
anderzints xo bord is, als "t reflerende bout , bet welk de 
timmerlieden groot verdriet qanbrengt , als ze een dikke balk 
tot planken of kleendere bouten willen zaagen: Deze fcbeu- 
ren komen egter gemeenelyk int bout door den [waren flag 
in "t nedervallen, of als den boom te vol jeugdig zap is, 
want men moet wel opletten, dat men.deeze boomen niet 
kapt, als ze vol jong loof, ofte bloemen fłaan , nog by 
ale maan , `t welk van alle timmerbouten gezegt 
zy. Tot kiften en kaften is "t bout van "t wyfken bequa- 
mer , om dat ”t geelder „ligter , en gemakkelyker te bewer- 
ken is, gelyk meeft zyn de Boutonze kisjes van een elle 
lang »-en een voet boog. — 
e jonge bladeren van 't.wyfken werden by fufpecte 
vi[Jcben gekookt , gelyk er zyn Opblazers , Durioens vifch, 
Gc. op dat ze te min fchaden zullen. 
De oude fchorffe, als gezegt , [chilvert wan zelfs af, 
daar onder weer een ander groeit , die metter tyd ook af- 
Jchilvert, en zo bangtze SEN x 4. 5. en 7 dubbelt boven 
malkander , welke lappen een Balve vinger dik zynde „en 
met veele ronde hoeken , naarftig verwaardt werden tot 
cen medicinaal gebruik, want gejtampi zur mot nude Pie- 
nang of in andere koft gegeten , floppen de witte.en fly- 
merige roer, en andere buyklopen. Men knauwd eerft de 
Pienang alleen - SEH den gekalkten zap uit , en doet 
de genoemde [cbor[Je in de mont, met een weinig kleene 
Gember , de refterende zap voort infwelgende. De Gember 
word daar by gedaan, om dat die ziekte gemeenelyk uyt 
koude en flappigheid der maags komt, ` mes 
De zaden werden op Sumatra ruym zo groot als een. 
Jcbelling , gelykende de vruchten van Faba Marina, of 
Boa Parang, dewelke de geringe luyden vergaderen, op 
kolen of beete affche braden, tot dat de fébellen barften s 
daar na drie of vier dagen in zout water weken, als dan 
weder verver/cben, opkooken , en eeten. 
Op Batsjam beeft men gezien een Zee-meeuw , dewelke 
fenynige Campernoelien op ftrand at, en daar van duize- 
lig wierd, zo langs flrandt op en neer rollende, tot dat- 
ze by een Yzerbout-boom quum , pikte in de fcborfJe , waar 
van ze wederom bequam. De men[cben bebben. hier uyt 
geleert „dat deze fcbor/Je tegens de benaausótbeidt , en fcha- 
delykbeid van Campernoelien dient, te weten de verfche 
JeborfJe of bet bout gevreuen, en ingenomen. 
¿ De fcbor[Je eten de Amboinfche Vrouwengroen met Pi- 
nang , als zy bevrucht zyn, den gebeelen tyd van báa- 
‚ren dragt, en zeggen „ dat daar van fterke en gezonde 
kinders komen. e i E deg 
Ao. 1678. is in een oude omgevallene Yzerbouts-boom, 
int gebergte van Aalia innen in °t bert. van de 
dikke takken ee een. Gom , aan finaak en koleur 
de Acacia gelyk, te weten, [wart als pik, en zeer ad- 
ftringerent van [maak, met een kleene bitterbeid in bet 
eerfte: Deze Gom is te vooren niet bekent geweeft, en 
* bout , waar in bet zat, was fwart-bruynder en harder 
“dan bet gemeene Yzerbout. Een weinig van 't zelfdegom in 
de genomen, trekt alle de flymerigbeid t'zamen , en 
xuyvert den zelven zo wel als Caatsjo: 
De tiende Plaat 
Veftoont een Tak van het gemeene Amboinfche Tzer-hont ; 
het geen Caju Bet van de Inlanders genaamt wert. VIII 
