IV Boek. VIII Hoofż/. 
CAPUT OCTAVUM 
Metrofideros Molucca. Samar. 
m Ertia Metrofideros a precedentibus diverfa eft; 
que in Moluccis ita vocatur, in hifce ve- . 
ro infulis nomine Samar nota eft, in marem 
quoque & feminam divifa, excepta tertia fpecie Sa- 
mar Ayer feu Samar fungofa dicta. 
Primo Samar mas feu rubra, qua ufitatiffima, fil- 
veftrium arborum altifima eft , recto craffoque adfur- 
gens trunco, inftar majoris mali erecta eft; Ejus folia 
vulgaris funt forme, quinque fexve circiter pollices 
longa, tres pollices lata, ad oras ferrata, fed non ita pro- 
funde ac illa Arboris Pinguis, ficciora autem & firmiora, 
in junioribus vero foliis profundius ferrata funt & lon- 
iora, amari faporis, coftis parallelis obliquis diftin- 
da , ac folitaria, irregularique ordine ad ramulorum 
extremum pofita, plerumque laciniata & exefa, ita 
ut vix integrum in ramo reperiatur folium. Ramuli 
tales plures conjuncti funt , erecti ad ramorum extre- 
mum. Cortex eft glaber, durus, & pallide fuícus, 
fragilis, interna parte intenfe luteus, ruffis pértextus 
venis. 
Fiores ad ramulorum extremum progerminant, uti 
Mange flores, qui fimplicibus petiolis feu julis, tres 
& quatuor pollices longis infident, tres fimul plerum- 
que junéti , horumque quidam bifariam divifi funt, 
juli hi undique obfeffi funt parvis viridibus capitulis, 
quz in flores fefe aperiunt parvos, ex feptem alben- 
tibus Pa in orbem pofitis inftar patine conftantes, 
ui plurimis brevibus gaudent ftaminibus, totusque 
dolcalua haud multo major eft femine Catjangh. Gra- 
tum fed debilem fundunt hi flores odorem, ac ple- 
rumque inutiles decidunt, unde & in plurimis arbori- 
bus nulli obfervantur frućtus , exceptis iis, quz in 
imis crefcunt montibus. In patina-ifta frnétus crefcit 
minimus; vix major viridi-Catjangh femine, durus, 
angulofus, externe rubens, fed fenfim nigricans , qui 
auciffimam ac vix. notabilem continet medullam co- 
ore & fubftantia albi papaveris feminis , unde miran: 
dum eft vaftiffimam ac graviffimam hanc filveftrem är- 
borem ex tam tenui rudimento fuum capere incre- 
mentum. 
Ex vulnerato trunco lete rubens inftar fanguinis 
exftillat fuccus, in Moluccis nempe infulis, ex Am: 
boinenfibus enim arboribus plerumque lympida de- 
pluit aqua, que ruffa exficcatur. Ejus lignum eft 
grave, ac recens, ruffum vel rubrum , fed ficcum fu- 
fcum eft inftar Syderoxyli , quoque magis id aque fal- 
fe exponitur, eo magis nigrefcit. 
Secundo Samar femina fimilem ere&um & altum ac 
mas gerit truncum , fed ejus cortex obfcurus magis 
eft, mufcofus, facileque frangens , atque incifus pau- 
cam exftillat rubentem lympham. Rami plurimi fimul 
jun&i funt, ac plerumque tres fimul uno ex centro 
ortum fuum ducunt, quorum unus femper minor eft. 
Folia ejus funt folitaria , brevibus petiolis , fedlon- 
ioribus illis maris infidentia,a feptem ad decem pol- 
Be longa, quatuor lata, nec nervus medius direéte 
per medium tranfit , ipforum ore non ita profunde 
ferrate funt ac illorum maris , in quibusdam tamen locis 
acuti apices obfervantur, planique finus, cofte infe- 
riores oblique admodum decurrunt , praefertim pofte- 
riores, ipforumque fapor parum amaricat cum äd- 
ftri&ione. 
Flores haud multum diverfi funt ab illis preceden- 
tis: Fructus colore, magnitudine , & forma cum Ce- 
rafis acidis conveniunt , non perfecte fpherici, fed 
arum gibbofi, ac fuperius foveola notati , glabri , ac 
lendentes: Horum caro eft auftera inftar prunorum 
lveftrium , adftringens , multis finuofis & emargina- 
tis officulis repleta. Lignum recens cefum albicat, 
fed ficcum ex flavo fufcum eft, fatis durabile pro æ- 
dificiis: Fructus maturefcunt menfibus Februario éz 
Martio. 
Tertio Samar Ayer feu fungofa maxima gerit folia , 
corticemque fuccofum, fungofumque & aquofum li- 
gnum , nulli operi utile, unde & contemnitur. 
Nomen. Latine Metrofideros Molucca. Belgice Ter- 
nataans Yzer-bout. Malaice Caju Be/fi Ternate. Terna- 
Tom. Ill. tice 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
25 
Vil. HOOFDSTUK. 
Ternataans Tzer-bout. 
Et derde Tzer-bout, mede van de voorgaande vers 
Jcbillende , is bet geene men in de Moluccos dus noemt, 
in deze Eilanden onder den naam van Samar be- 
kent , insgelyks verdeelt in manneken en «vyfken , bebal- 
ven nog een derde genaamt Samar Ayer of bet vooze Sa- 
mar. , 
1. Samar bet manneken of bet roode , zynde bet meeft 
gebruikelykfte, is een van de boog [le «veut - boomen, met 
een regten dikken ftam, in de gedaante van een grootte 
maft opgeregt , de bladeren van gemeene gedaante omtrent 
5. of 6 duimen lang, 3 duimen breet , aan de kanten ge» 
zaagt, dog niet zo diep gelyk die van Arbor Pinguis, 
drooger en flyver , maar aan de jonge boomen dieper ge- 
zaagt „en langer „bitter van fmaak , met parallele Jcbuyn- 
ze ribben doorregen, enkelt , en zonder ordre omtrent bet 
uytterfte van de korte en gekapte takjes ftaande , meeft ge- 
Jcbeurt en doorvreten , zo dat men aan een tak kwalyk een 
gebeel blad vinden kan. De ryskens ftaan veele by mał- 
kanderen „regt voor uit aan 't einde der takken. De jchor/Je 
is effen, bart , en ligt-graauw, breekfaam , van binnen 
boog-geel met roffe aderen. 
et bloeizel komt voort aan "t einde of voorfte der taks- 
kens , gelyk bet Mangas bloeizel, zynde enkelde fteelen 
of vingers, 3. en 4 duimeń lang, waar van 3. gemeen- 
lyk tegens malkander flaan, en zommige derzelver zig im 
twëen verdeelen, deze fleeltjes zyn langs benen digt be- 
zet met kleene groene knopjes , waar uit bet bloeizel werty 
bet zelve zyn kleene bloempjes ‚gemaakt van 7. vuil-witte 
blaadjes , in de ronte zane als een fchoteltje , en daar in 
vol korte draatjes, zynde bet geheele bloempje niet veel 
reoter dan een Catjang. Zy zyn van een lieffelyken , dog 
ppen reuk, en vallen meeft voor niet met al af „daarom 
men aan de meefte boomen geene vruchten vint , bebalvert 
"aan die (e s die diep in °t gebergte flaan. In bet voor- 
noemde fchoteltje groeyt de vrucht zeer kleen , en niet veel 
grooter dan een groene Catjang, bart. wat boekig , en 
root van buyten, dog metter tyd rookverwig , daar in leyg 
zeer weinig en pas kennelyk merg , van koleur én grootte 
als het zaat van witte Papaver, zynde te verwonderens 
dat een van de grootfte en fwaarfte boomen des wouts , zyr 
borden beeft uit een zo gering beginzel. 
yt den gequetften [Lam loopt een ligt rood zap als bloet, 
te weten in de Moluxe Eilanden , want in de Amboinfche 
loopt meelt een wit water uyt, welk ros beflerft. Het 
bout is fwaar , verfch zynde, ros of rood, maar befterft 
bruyn, gelyk Yzer-bout , en boe meer bet in zout water 
komt , boe fwarter bet wert. 
2. Samar bet wyfken, beeft diergelyken regten en boos 
en flam , gelyk bet mannetje , dog de /cbor/Je is wat don- 
Sie , mojchagtig , en kort afbrekende „en geeft een wei- 
nig roodagtig water in 't kappen. De takken ftaan veele 
by malkander , gemeentlyk 3. uyt eenen oor[pronk , dog de 
eene is altyd kleender. 
De bladeren ftaan enkelt op korte voetjes, langer dan 
bet mannetje, te weten van 7. tot 10 duimen lang, en 
vier breet , en de middelfte zenuwe gaat niet regt door de 
midden, baare randen zyn wel zo merkelyk niet gezaagt 
als aan °t mannetje , dog bier en daar kan men korte fpit- 
ze zien, en vlakke bogtjes, daar by de ribben van onde- 
ren lopen zeer [cbuyns , inzonderheid de agterfte „en baar 
Jmaak is een weinig bitter en Vzamentrekkende. 
Het bloeixel verfchilt niet veel van 't voorgaande. De 
vruchten zyn in koleur „grootte , en gedaante als Moerellens 
niet volkomen ront, maar wat nes en boven op met. 
een kuylije, glat, en glimment: Het vleefcb is aan de 
fleen wrang , en t’zamentrekkende , met veele hoekige en ge- 
kartelde korrels van binnen. Het bout verfch gekapt zyn- 
de, is witachtig , dog beflerft geel-bruyn, mede redelyk 
durabel tot den buisboww. De vruchten beeft men in Fe. 
bruary en Maart. 
.$. Samar Ayer of bet vooze Samar y beeft de grootfte 
bladeren en een zappige [cbor(Je , en een voos wateragtig 
bout , tot geen werk dienftig , en dierbalven veragt. 
Naam. In ’t Latyn Metrofideros Molucca. Op ’t 
us Ternataans Yzer-hout. Zn’: Maleyts Caju a 
er- 
