- fraćtus quodammodo il 
IV Boek. IX Hoofifl. 
parent, nervus medius , majorésque coftz pilis & 
nigricante quafi arena obfeffe funt, uti & petioli , ra- 
chidesque anteriores, quz fuperius obtufe terminan- 
tur, nec talem gerunt longum apicem , qualis in T'sjam- 
padaha obfervatur. 
Fructus hinc inde folitarii poft folia progerminant 
longiusculo infidentes petiolo , peculiaris forma , qua- 
lis raro in aliis confpicitur arboribus, videntur vero 
fine floribus provenire uti in aliis laćtefcentibus arbo- 
ribus. Primo videtur hic fructus effe fimplex, ma- 
gnitudine Pruni, rugofus, ac punctulis notatus, ex 
rotundo oblongus, fed in fuperiore ejus parte & ad 
latera tres quatuorve alios emittit fructus alius for- 
mz, vel planos vel compreflos , ac plerumque dupli- 
ces, vel etiam ternos, & quaternos , atque hi funt gla- 
bri, fed molles inftar ferici, ab utraque parte paucis 
perforati punctulis, quorum quodvis circulo notatum 
eft. Majoris fractus color elt pallide viridis, mino- 
rum vero aurantii coloris, intus carnem gerunt len- 
tam & aurantiam ,album exfudantem lac , quod in gle: 
bis in fructuum exteriore parte exficcatur : In hac 
carne officulum locatur rotundum inftar minoris capi- 
tis Bardanz , obductum carne quoque auräntia , fub- 
que hac tenerum & album putamen inftar teftæ ovi , 
inque hoc durus & fufcus nucleus, in bina fegmenta 
divifibilis , totus porro fructus inodorus eft. An Hi- 
toes ora hofce fructus inveni non majores, nec trans- 
verfo digito longiores, ex rubro & fufco colore mix- 
tos, iregulàres , parumque compreflos , ceterum 
primis rudimentis fructuum Tsjampadahe fimiles , pal- 
lidos, virides, ac demm luteos, externe parum rt- 
gofos, inftar lingue interne molles & fungofos , pa- 
rumque ferofos, ac lac exfudantes. 
Lignum tignis utile, eodem fere crefeit modo ac 
in Sideroxylo, in medio nempe cor durum locatum 
eft, molli alburnum externe illud ambit , eftque 
porro adeo fimile Metrofidero vero , ut vix diftingui 
poffit , pen quod Taëwan levius fit meliusque 
elaborari poffit, in aqua plerumque füpernatat , intus- 
que in venulis fuis flavum reprefentans fulphur, fed 
pauciffimum , dulciorem. e habet odorem Me- 
trofidero: Cor recens cefum iñtenfe luteum eft, fed 
ficcum pallide fufcum, inque zdibus nigricat., feu 
in fumeum vergit colorem , color enim ejus Tuteus 
nulla fervari arte poteft , eftque adeo grave, ut in 
agua ad dimidium fubmergatur, non vero in totum pe- 
tit fundum ; hec etiam frufta in corde plerumque ex- 
cavata funt & cariofa, atgue ex ejus lateralibus feg- 
mentis afferculi tantum formari poffunt fatis duri, ac 
Sideroxylo maxime fimiles. e 
Secundo Taéwan femina talem quoque gerit trun- 
eum ac corticem , fed ejus folia funt majora, decem 
$: undecim pollices longa, quatuor lata, oris zqua- 
libus, unde & ab Hitoénfi differunt , inferius quoque 
copiofiores gerunt venas , ac Zeer funt „ cóleris 
fubincani ` ipforum. vero petiolt, anterioresque ra- 
chides rugofz funt ac pilofe. Hujus. fruétus folitarii 
& rari excrefcunt magnitudine prunorum,.rugofis quo- 
ue punétulis obfiti , fed non minores gerunt iftos 
fadus, uos przcedens: T'ota quoque arbor vifeofo 
turget lacte, SE lignum. citrini eft coloris, nec 
ita fufcum eft, fi ficcum fit, ac precedens, eftque 
mollius, minusque durabile illo maris. Utraque ligna 
prudenter fecanda funt luna filente „ quumque arbo- 
res nulla tenera emittunt folia , alioquin hocce lignum 
facillime coffos generat. Fructus ejus obfervantur 
menfibus Martio & Aprili , quum optimum etiam haf- 
ce arbores cadendi fit tempus. 
Nomen. Latine Metrofideros Spuria. Belgice Baftaart 
Yzer-bout. Malaice Tsjampadaba Utan, quum ejus 
los: sjampadahz referant. In 
Leytimora bina gerit nomina , a plurimis vocatur 
Taćwan h. e. Montana Metrofideros „a quibusdam vero 
Ucken Ewan & Ana Ewan quafi Anaba Ewan, h. e. 
Tsjampadaba. Montana. i 
Locus. In Amboinz montibus crefcit , vicinisque li. 
tori collibus, non in denfis fed parvis filvis ac pluri- 
mum ad montium prerupta & declivia loca „tres qua- 
tuorque fimul arbores uno inveniuntur loco , copiofius 
vero in Hitoes regione quam in Leytimora, fed raro 
obcurrit hec arbor, unde & non multum nota eft. 
Ufus. Quum.ejus fegmenta vix viri craflitiem ha- 
beant, vel adquiri poflint, ac plerumque non fint craflio- 
racrure, hinc nen magna opera vel lati afferesex hoc 
Tom. ILI. for- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 29 
middel - zenuwe en grooter ribben, żyn met bairtjes of 
Jwartagtig zani bezet, gelyk mede de fteelen en voorfte 
ryskens. Het einde van de ryskens is flomp, en Leeft 
geenzints de lange fpits , die men aan de Tsjampadaba ziet; 
De vruchten komen bier en daar enkele by en agter de 
bladeren voort , op een langagtige fleel , van een byzon- 
dere gedaante, diergelyken men zelden aan andere boo- 
men vint, en dat zonder bloeyzel gelyk alle melkboomen 
doen, eerft fcbynt bet een enkelde vrucht in de grootte van 
een pruym, ruyg, en met puncijes bezet , uit den ronde 
lankwerpig , doch boven op en ter zyden geeft ze nog en 
4 vruchten uyt, van een andere gedaante , te weten of wab 
plat gedrukt s gemeenlyk tavee aan malkander , bier en daar 
ook wel 3 en 4. , deze zyn glat; dog zagt int aantaften 
als fulp ‚agter en vooren met weinige punćtjes bezet „ieder 
met een Cirkeltje of oogje omgeven, De koleur van de 
moervrucht is bleek-groen, maar van de zyde-vruchten of 
kinderen orange-geel , binnen ziet men een taay en orange- 
er oleefch , een witte melk uyt/weeten ‚dewelke zig met 
onteren buyten op de vruchten zet. In dit vleefco leyt 
een ronden korrel als een kleen klitsje, omgeven met een 
orange-geel vleefch, en daar onder een dunne witte fcbaal 
als een Eyerfchaal, en daar in een barde bruyne beeft, 
die zig in tweén laat deelen , voorts is de gebeele vrucht 
zonder reuk. . Op Hitoe beb ik deze vruchten. niet grooter 
bevonden als een dwers.vingér lank, uyt den rooven en 
vaalen Keng Jebeef en «vat gedrukt , anderzints de 
eerfte [chepzelen van Tsjampadaba gelyk, bleek, groen; 
ten laatften geel, van buyten een weinig ruyg als een 
uer, binnen Week en 0008 , em een weinig weyachtig 
melk uytgevende, 
Het bout dat tot bet timmeren bequaám ts, vaft op de 
manier als aan 't Yzerbout, te weten, met een hart bert 
in de midden, en een week bout of {pint buiten om , voorts 
"t Vzerbout zo gelyk , dat men ’t gualyk onder/cbeiden kan, 
bebalven dat Taéwan ligter, en gemakkelyker te beiwer- 
ken is, in ’t water meeft dryvende, en van binñen îns- 
gelyks den geelen favavel in de adertjes vertonende, dog 
ae Jcbaars A ook rd van e, x Xzerbout. Het 
ert vers gekapt , is boog:geel ; maar beflerft ligt-bruyn 
en. in de Balsa "van buiten fwartachtig of ih eg 
konnende zyne geele koleur door geen konft bewaart wor- 
den, zo zwaar , dat bet in "t water half zinkt , te weten; 
niet tot de gront toe, en men vint deze flukken in "t bert 
meeft bol en vermolmt , konnende alleenlyk van de zyden 
eenige Plonkjes afkomen, die dan redelyk bart , en bet 
Yzerbout zeer gelyk zyn. 
* 2. Taéwan bet wyfken beeft diergelyken [tam en fcbor[- 
fe, dog de bladeren zyn wat et? Je 11 zawa 
lang, 4. breet, met effene kanten, waar in ze van bet 
Hitoëze verfchillen , van onderen bebbende meer aderen; 
en zyn ruyger , van koleur witachtig „maar baare Deelen 
en voor fte ryskens zyn gant/cb ruyg en bairig. De vrug- 
ten bier van Baan ydel en weinig inde grootte van pruy- 
men, mede met "unge punttjes bezet , dog hebben de by- 
vruchten niet gelyk aan 't voorgaande. Den gebeelen boom 
is mede vol kleverige melk , en bet bout is bleek-geel , be- 
Jlerft zo bruyn niet als ’t voorgaande, weeker, en min 
durabel dan 't manneken. Het kappen van beide bouten 
moet zorgvuldig gefchieden by donkere maan, eń als de 
boomen geen jonge bladeren bebben , want anders dit bout 
zeer ligt wormfteckig wert. De vruchten ziet men in 
Maart en April, wanneer bet ook de befte tyt is om te 
kappen. 
Naam. In't Latyn Metrofideros Spuria. Op't Duifeb 
Baftart Yzerhout, im ’t Maleyts Tsjampadaha Után, 
om dat ze eenigtinis na de Tsjampadaba vrucbten gelyken. 
Op Leytimor beeft by twee naamen „by de meefte biet by 
aöwan, dat is berg-Yzerhout, doch by zoïnmige Uc- 
ken Ewan en Ana Ewan, quafi Anaha Ewan, dat is 
berg- T sj ey 
Plaats. Het waft in "t Amboinfche gebergte, ook op de 
naafte beuvelen aan. ftrant , in geen digte maar ydele bof- 
feben, meeft aan ftylte en "t bangen der bergen, twee en 
drie boomen by, malkander , meer op bet Land van Hitoé 
dan Leytimor ,- en werd weinig. gevonden , daarom bet 
ook weinig bekent is. 
Gebruik. Om dat. men flukken qualyk zo dik als een 
man kan. bebben ‚en bet meerendeel niet dikker dan een dye 
15,20 men geen groote werken nog breede planken daar 
2 van 
