IV. Boek. X Hoofif?. 
gondi, vel Rosmarini, coerulei, ad oras albicantes, 
inodori, hi autem copiofiores funt in femina, inque 
majoribus racemis. Fructus tales quoque baccz funt 
quales ille Liguftri, vel paulo majores magisque in 
racemis extenfe, he parvis infident pericarpiis, nec 
perfecte fpherice furit, fed parim comprefle , pri- 
mo virides, dein nigrae , exterius fuccofa obducte 
carne inftar baccarum fruticis aquofi , intüs locatur 
officulum durum, inftar acini bacce vitis, fed majus , 
magisque ftriatum. 
Lignüm fecundum tres diverfas ejus fpecies tripli- 
cis eft fubftantia & coloris , vulgo externe molle eft, 
alburno albo vel pallido obdu&um inftar Metrofideri, 
hoc vero alburnum non eft craffum , atque in vetuftis 
arboribus fere totum confumptum , ita ut quod ad 
tignum adhibeatur, ejus cór quoque fit habendum , in 
omnibus vero fpeciebus hoc eft folidum , tenuibus con- 
ftans fibris , nón facile nec recte per longitudinem 
findens, gravisque, fi elaboretur, odoris, fique ad- 
tentis perluftretur oculis, quum transverfum fit fe- 
Ctum pullum gerit colorem , acfi humidum effet. Ve- 
tuftiffime arbores aliud infuper generant cor, quod 
magis fufcüm habet colorem reliquo ligno, nec fá- 
cile ab ipfo dignofcendum. : 
Peculiare quoque maris ligńum eft, quod lapideum 
Cofaflum vocant, durius eft & tenuioribus confłańś 
fibris, reliquis, brevibusque ex venis conftans, non 
reétis fed obliquis, ac vorticofis, in quibusdam locis 
finuofas ftrias conftituentibus fere uti in Caju Maria, 
quz tamen vix e longinquo notari poffunt, fi invete- 
ratum ac politum fit lignum. Recens cxfum colorem 
habet pullum & humidum, fed ficcum citrini eft co- 
loris, in cinereum tendentis. lllud feminz majores 
ac pauciores gerit venas & pectines nec ita intricatos, 
ac diu cinereos vel aquofos , fed dein pallidiores quam 
recedentis, molliusque eft ac facilius fecari poteft; 
ed non durabilc cit: “Perca ac pelllima Ipecies varie- 
tas tantum eft feminz, paucos gerens peétines, fed 
rectiores ftrias , jpestinceque arctius locati funt, qui 
diutifime aquofi funt coloris & nature, ita ut per 
annum deponendum fit, antequam fitficcum , femper- 
ue tamen, fi fcindatur, magis fufcum prebet colorem: 
peri fcriniario minus infervit , quum craffioribus con- 
ftet fibris, inelegantemque prabeat colorem. 
Anni tempus. Flores menfe Majo obfervantur , fru- 
&usque Junio, loca amat maritima, vicinosque ipfis 
montes , quoque altiores & faxofiores fint , eo melius 
exhibet lignum: Quidam incole ac praefertim Banga- 
yenfes, hujus arboris oflicula terre conmittunt, un- 
de totas colunt filvas, arboresque elegantes , craflas, 
& erećtas, que ita formantur, fi ipfarum rami fe- 
pius amputentur, uti id in Salicibus fit, unde & la- 
tos hujus ligni conquirunt afleres. 
Nomen. Latine Cofaffus. Malaice Caju Faffu. Ter- 
natice Cofa/Ju & Cofaffa. Macaffarice Catundeng. Am- 
boinice CRT quibusdam Pale. Prima ejus fpecies 
vocatur Cofa[Ju Lacki Lacki , & Cofaffu Batu. Amboi- 
nice Paffal Hatu. Altera fpecies Cofaffu Parampuan. 
Amboinice Paffal Mabina. Tertia fpecies Cofaffu Gab- 
ba Gabba. Amboinice Paffal Upal, 
* Locus. In cun&is Orientalibus Celebes infulis oc- 
currit, in Bongaya, & Moluccis , per Boeronem & Am- 
boinam , usque in infulas ad Eurum fitas. In Boerone 
copiofiffime crefcit, fed quum folum ibi fithumidum, 
licet etiam faxofum , non tam bone eft note, quam 
es lignum, quod in Amboinz collibus faxofis cre- 
cit. 
Ufus. Ad naves edificandas nullum lignum magis ad- 
hibetur hocce , quem in finem , uti dictum fuit , plurimi 
incole has plantant & coluntarbores , ac przfertim fe- 
cundam ejus fpeciem feu feminam, que multo plu- 
res dat reétiores latioresque afferes , quam truncus 
maris incurvus & foveis excavatus , incurva autem 
fegmenta conducunt navium coftis, recta & longiffi- 
ma pars carinz infervit navigiorum Corre Corren di- 
Corum , Malaice Lunas, Ternatice Mabera, Am- 
boinice Daulet, ac porro omnes laterales afferes na- 
vigiorum , qui aquz fubmerfi effe debent; hoc enim 
lignum in agifa marina omnium durabiliffimum eft, 
nec facile rimas agit, fiflureque ejus arcte per il- 
lam contrahuntur. 
Tota navigia ex hoc folo formari poffent ligno, 
fed hoc timent perficere ob ejus gravitatem, hinc bi- 
ni 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
29 
Lagondi, of onze Roosmaryn, blaauw s en aan de kan- 
ten witagtig zonder reuk. Dit bloeizel bangt of ziet men 
meer aan °t wyfken, en in grooter. troffen.. De vruchten 
zyn ook zulke befién als die van "t Ligufirum , of wat 
grooter, en meer uitgebreyd aan de troffen: De befiën 
Joan op kleene broodjes „en zyn niet regt ront „maar wat 
gedrukt, eerft groen, daar na [wart, van buiten met een 
Jappig vleefch bekleed , als de vruchten van de Frutex 
quofus; en binnen leyd cen barde fleen , gelyk de korb 
van een druyven-bechê , dog grooter en geftreepter. 
Het bout is na zyne drie zoorten , driederley van fub- 
fiantie en coleur , in "t generaal is "t van buiten week s 
met een wit of bleek {pint gelyk "t Yzerbout , dog dit {pint 
is niet dik, en aan de oude boomen fcbier gebeel en al 
geconfumeert , zo dat’t geene men tot timmerwerk gebruikt, 
mede voor bel bert te bouden is , alle zoortem zyn digt 
fyndradig ‚niet wel nog regt in de lengte jplytende , favaar 
van reuk als men 't bewerkt, en als men bet aan/chout s 
overdwers gexaagt zynde ‚gelykt bet donker-aurdverwig, 
of bet nat waar. De gebeele oude boomen gewinnen no 
een bezonder bert bruynder van coleur dan bet ander 
bout, en van bet zelve niet fébielyk te onderfcbeiden. 
. In ’t byzonder is ^t bout van "t manneken, dat men ook 
fteen-Cofaffu noemt , harder en fyndradiger dan de ande- 
re, met korte adertjes, niet regt, maar [chef en met 
drayingen loopende, bier en daar eenige bogtige firepen 
makende, fcbier als in bet Caju Maria, die men egter 
van verre qualyk bekennen kan, als "t oud geworden en 
glad bewerkt is, Het verfch gekapte gelykt bet aardverwig 
of nai , maar droog zynde beftenft bleek-geel ‚na den graau- 
wen trekkende, Dat van °t wyfken beeft grooter en wei- 
niger aderen of kammen, niet 20 verwerd loopende , lan- 
[^ tyd graauw of leie blyvende , maar ten laat- 
en bleeker beftervende , dan bet voorgaande, weker em 
gemakkelyker om te zaagen, dog zo durabel niet. Het der- 
de en Jlimfte is flegts een verandering van 'twyfken , met 
weinige kammen , maar regtere ftrepen , en de kammen 
ftaan digter by malkanderen, die alleria waterachtig 
Amen van coleur en aart, zo dat bet wel een jaar moet 
leggen, eer bet opdroogt, en egter op de fne nog altyd 
donker,van coleur [cbynd: Het is tot fchrynwerk minft 
bequaam, om dat bet profaradig is, en een lelyke coleur beeft. 
Sayzoen. Het bloeizel ziet men in de maant May, en 
de vruchten in Funy; bet waft geern omtrent de Zeekant, 
en op de naafte bergen , en boe booger en fteenagtiger plaati, 
boe beter bout hy geeft. Zommige Inwoonders , inzonder- 
beid die van Bangay , zayen met de korls van deze boom 
gebeele bo[Jcben , dezelve zorgvuldig aanquekende , dat bet 
fraaye , dikke „en regte boomen worden , °t welk gefchiet 
als men bem de takken dikwils afkapt , gelyk men met de 
wilgen doet, om breede planken daar van te mogen bebe 
bens , 5 : . 
Naam. In 't Latyn Cofaflus. Maleyts Caju Faffu. 
Ternataans Cofaflu en Cofaffa. Maca[Jers Catundeng. 
„Amboin/cb Paflal, en by zommige Pale. De eerfte zoorte 
noemt men Cofaflu Lacki Lacki, en Cafaffu Batu. In 
^t Amboinfcb Paffal Hatu. De tweede Cofaflu Param- 
puan. Amboinfcb Paffal Mahina. Het derde Cofaflu 
Gabba Gabba. Amboin/ch Paffal Upal. 
Plaats. Men vind 't in alle de Oofterfcbe Eiländen 
van Celebes, Bongay , en de Moluccos , door Boero en 
Amboina, tot in de Zuyd- Oofterfcbe Eilanden. Op 
Boero valt wel ’t meefte „dog om dat bet wel op een fteen- 
agtige, egter ook vogtige grond valt, i$ bet zo goed niet 
als bet geene op de Amboinfche klippige beuvelen waft. 
Gebruik. Tot den fcheepsbouw is geen gebruykelyker 
bout, dan dit, tot welken eynde bet, dë gezegt , van veelê 
Inlanders geplant en gebavent wert , inzonderheyt de ode 
zoort of "t wyfken, waar uit men veel regter en breeder 
planken bebben kan, dan uit den krommen en gekuylden 
ftam van bet mannetje , de kromme ftukken zjn egter be- 
quaam tot knién en inhouten , de regte en lang fle nemen- 
ze tot een kiel of zaat-bout van baare Corre Corren , int 
Maleyts Lunas , Ternataans Mahera, Amboin/cb Daulet 
enaamt , en voorts alle de zyde-planken , die onder water 
omen , want dit bout eene van de durabelfte is in zee- 
water , niet ligt [cheurt, en de reten digt toezuigt. 
Men zoude wel gebeele Vaartuygen daar van konnen 
maken aza men derft’sniet wagen wegens de fwaarté, 
3 Ga: 
