4 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap. XIII. 
CAPUT DECIMUM TERTIUM. 
gatus. Caju fati. 
Elebre hoc Javanorum lignum hoc in Herbario 
€ locum quoque obtinuit , guum in hisce infulis 
itidem nunc colatur „nec; quantum novi,a me 
dam huc usque fuerit defcriptum. Ejus arbor in Java 
aliisque ipfi vicinis crefcit locis, habeturque altiflima 
filveftrium arborum , quz truncum habet rectiffimum, 
labrum , altiffimum, ac gracilem, antequam fefe in 
ramos dividat, ejusque occurrit mas & femina, qux 
ligno tantum differunt. 
Maxima gerit folia, que unquam in quadam obfer- 
vavi arbore, excepto folio Mapparum, quod hic raro 
invenitur; in junioribus enim arboribus tres pedes 
longa funt, viginti pollices longa, inferiore parte an- 
guítata, petiolumque craffum ad ramum usque invol- 
ventia, feu alata, fuperiore fubrotunda atque in bre- 
vem definentia apicem , fcabra, ficca, fonitumque 
edentia feu crepitantia, fuperius obfcure viridia, ac 
rugofa inftar pellis Lamii pifcis , inferius cinerea & la- 
nuginofa, craffis pertexta coftis , late diftantibus , fla- 
vefcentibus , & ab utraque parte protuberantibus , 
oras vero gerunt zquales , odoremque ac faporem 
habent inftar foeni, fed amarum , funtque oppofita, 
quatuorque fimul crucem efformant ‚late vero diftant, 
infident autem hzc longis rectisque ramis , qui antror- 
fum plerumque quadrati funt , fulcati, & lanuginofi. ` 
Cortex glaber eft, externe parum quoque lanugi- 
nofüs, pruritumque cutis levem excitat, fi madidus 
fit, eft lentus, ac humidus, lignum vero ficcum eft. 
Flores racemo infident admodum extenfo, cujus 
ramuli laterales cruciati funt, eodemque ordine ad 
minimos usque petiolos dividuntur, quorum bigemi- 
ni furcam efformant, fingule vero partes flofculum 
fuftinent , ex fex albis & retrorfum inflexis ftamini- 
bus formatum , fex parvas, flavasque antheras fufti- 
nentibus, in quorum centro piftillum erigitur: In hu- 
jus furce medio aliud excrefcit viride capitulum, 
quod mox vefice formam refert, quod in fructum 
abit, ita. ut flores ipfi fru&um non producant , fed 
fruftra decidant , hi vero menfibus Aprili & Majo 
rogerminant; ebe «nt viridia ifta capitu- 
la, que in virides degenerant ce Uv 
inítar Halicacabi, fed ipfarum apex magis inpreffus 
eft, queque non claufz fed param aperte funt, par- 
vaque quedam exhibent filamenta, dein vero veficu- 
la Ala magis contrahitur , corrugatur , coloremque ge- 
rit ex cinereo viridem , caput continens fphericum 
inftar globuli fclopeti manualis, fed parum compref- 
fum.& angulofum ‚externe lanuginofum , interna vero 
ejus fubftantia eft ficca, dura, & lignofa. ` 
Ejus lignum duplex eft, maris obfcure luteum eft, 
fnultis conftans ftriis longitudinalibus inftar Abietis, 
lentum, durum, nec facile rimas agens quodque fa- 
£illime perdolari & fecari poteft. . 
* Femina vero pallidius eft, rarioresque gerit ftrias, 
mollius eft, ac fi perdoletur , quafi pilofum eft , ac dif- 
ficilius fecatur , nec poliri bene poteft; utraque odo- 
rem gerunt gravem amaricantem , fi recentia elaboren- 
tur, ingratumque faporem , odor vero diu fupereft, 
6 cite vel fcrinia ex illis formentur , immo omnia 
hisce inclufa odore ifto inpregnantur , recentia fi 
fuerint fabricata: Durabile tamen eft tam ad adium, 
qum navium exftrućtionem , nec coffos generat , in- 
ectaque fugat odore fuo. 
Anni tempus. Arbor bec nullos producit flores fru- 
Etusque nift adulta: In Java floret menfibus ficcis, 
qui ibi Euro fpirante incidunt, fructus poft Noyem- 
im obfervantur. + 
Nomen. Latine Fatus. Belgice Kiatenbout. Malaice 
. & Javanice Fati & Caju Fati, In Bontii Hiftor. Indica 
libr. 6. cap. 16. Quercus Indica vocatur, ipfique flos 
Juteus ibi adfcribitur, quem album obfervavimus. 
Locus. Nullibi copiofior crefcit quam in Java & 
Madura, optima vero'mas feu Jati Bati, i. e. Jatus 
lapidea circa Samarang provenit , reliqua vero arbo- 
res in magnis filvis obcurrunt a Fapare parte Orien- 
tali usque ad Griffeckam , precipua vero loca ut 
em: 
t 
XII. HOOFDSTUK, 
Kiate - Boom. 
It vermaarde Favaanze timmerbout, is mede in dit 
Kruydboek ingekropen, om dat ’t in deze Eylanden 
nu mede begint aangeplant te werden , en myns we- 
tens tot nog toe van niemant befchreven is. Hy wert op 
Fava, en de omleggende plaatzen voor de boog fte woutboom 
gereekent , zeer regt, en even van ftam, jcbietende zeer 
boog en rank op, eer by zig in de takken verdeelt, men 
beeft een manneken en wyfken, daar van aan 't bout 
maar bet onderfcheid geeft. 
Hy beeft de grootfte bladeren , die ik ooit aan eenigen 
boom gezien bebbe, bebalven ’t folium Mapparum, dat 
men bier weinig vind, want aan de jonge boomen zyn ze 
3. boutvoeten lang, en 20. duymen breed, agter toe/mal- 
lende, en den dikken fteel tot aan den tak toe bekledende , 
vooren rondachtig , en fchielyk in een korte fpits toelopen- 
de, ftyf, droog, en rammelende , aan de bowen zyde don- 
ker-groen , en zo ruyg als een Haye-vel , aan de onderfte 
graauw en wolachtig, met dikke ribben doorregen, die 
wyd van malkanderen [laan , geel zyn , en te weerzyden 
uitbuylen , met evene kanten, van reuk en fmaak booy- 
acbtig en bitter, zy ftaan regt tegens malkander , en met 
haar vieren maakenze een kruys , met wyde tu[Jcben-plaat- 
zen, aan lange regte takken , die na vooren toe meeft vier- 
kant zyn, gevoornt , en wolachtig. 
De fcbor/fe is even „en van buyten ook een weinig wol- 
achtig , maakende een kleen jeuken aan ^t lyf, als ze nat 
is, taay, en wat vochtig , maar * bout is droog. 
Het bloeizel komt voort aan een wyd witgefpreide tros, 
daar aan alle de zyde takjes in "t kruys ftaan „en in des- 
zelfs order zig verdelen tot de minfte fleeltjes toe , waar 
van 2. en 2. een gaffel of mik maken, dragende ieder deel 
een kleen bloempje, van zes witte en agterwaarts gebo- 
gene draatjes gemaakt , met 6. geele kleene noppen „en een 
pilaartje. In de midden van deze mik ftaat een ander 
groen knopje, "t welk firaks de gedaante van een hlaasje 
maakt , deel uit de vrucht werd, 20 A e 
niet met al tot de vryt £y nwar ve vergecjs afvalt: 
Het komt veer April of Mey. De DU zyn de 
groene „dewelken veranderen ingroe- 
“ne buyskens of blaaskens , gelyk die van de Halicacabus , 
dog met de fpitze meer ingedrukt , dewelke ook niet gefloo- 
ten, maar «vat geopent kaan » en eenige witte draatjes 
vertonen, daar na valt "t blaasken nog meer in, werd ge- 
rimpelt , en graauw-groen , en befluyt een ronde knop , in 
de grootte van een pifvool-koegel , dog een weinig ingedrukt 
en boekig , van buiten wollig , van binnen met een drooge 
en barde boutacbtige fubftantie. | 
— Het bout is tweederley „dat van 't mannetje is donker- 
bleek, met veele fireepen in de lengte ; als bet Dennen- 
bout, taay, bart, en niet ligt febeurende „zeer gemakke* 
lyk voor de zaag en Zug Se? 
Dat van ’t wyfken is bleeker , en heeft ydeler ftreepen, 
weeker , en onder de /chaaf wat bayrig „dog moeyelyk om 
te zagen, en laat zig niet glad werken ; beyde bebben een 
fwaaren bitterachtigen „als men ze neo werkt , en 
een onaangenamen /maak , blyvende de reuk bun lange by, 
als men Kiften en Kafen daar van maakt , ja alt goet 
ruikt er na, dat men in de verfcb gemaakte legt, Det 
is nogtans zeer durabel , zé aan den cheeps- als buisbouw, 
gewind gene wormen , en verdryft^t ongedierte , zo lang 
"er de reuk by is. 
Sayzoen; Degen boom gewind geen vruchten nog bloe- 
men seer by zyn volkomen wasdom beeft. Op Fava bloeyd 
by inde drooge maanden , "t welk aldaar de Oofter-Mouffon 
is „en de vruchten ziet men na November, ` e: 
Naam. In ’t Latyn Jatus. Opt Duitfcb Kiatenhout. 
Maleyts en Javaans Jatien Caju Jati. in de Hift. Bontii, 
6. Bock, Kapittel 16. wert by Quercus Indica genaamt, 
en bem een geele bloem toegefchreven , die wy wit bevon- 
den bebben. 
Plaats. Hy waft nergers overvloediger ‚dan op Favaen 
Madura , bet befte "t avelk men "t manneken of Fatu Batu, 
Steen-Kiatenbout noemt , waft omtrent Samarang , de reft 
met groote bofJcben vol, vind men beoo[len Japara tot 
Griflek toe , zynde de voornaamfte plaatzen Rembang , 
r 25 Re em 
sk, 
a SZTN > 
Dev AA 
gem eg 
eme sos WE We aee 
