IV Boek. XIII Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK: 
Rembang & Laffem: Pauca copia invenitur in Baleya, 
Bima, Boetona,& Pangefana: Ante plures annos qui- 
dam Amboinenfes in hasce terras illas induxerunt ar- 
bores, quas in Hitoes montibus plantaverunt , ubi rare 
obcurrunt vaftz arbores,quas noftrum celant populum. 
Anno 1676. femen ex Mandura juffi adferri , in- 
que variis Leytimorz plagis illud terre conmifi , in 
quibus feliciter etiam progerminabat ac late vigebat. 
‘Terram vero amat pinguem, rubram, & argillofam, 
ualis illa eft Madurz & Jave, ubi etiam Ene 
uis propagantur hz arbores. 
U/us. Javani multum cum hocce ligno exercent 
mercaturam , praefertim in iftis locis Rembang & Laf- 
fem, ubi varias ex hoc ligno formatas trabes , afleres, 
coftasque venales adferunt , inter quas trabés fünt 
binos & tres pedes craff in diametro, que aliquan- 
do adeo copiofe adcumulantur, ut gravitate fua folum 
inprimant , & fub eo quafi fepeliahtur , magna enim na- 
vigiorum €opia ibi exftruitur , nobilisque Societas 
Indica per Indiam navibus fuis illud lignum mittit ad 
tigna , quum in fuperioribus aedium partibus non adeo 
grave fit ac Metrofideros , attamen fatis durabile. Scri- 
niarii ex hoc quoque ligno varias elaborant ciftas po- 
litas ac fcrinia, quem in finem optima ejus eliguntur 
fegmenta non nodofa nec pilofa , quo vitio fepe hoc 
laborat lignum. 
uam ingratus etiam ejus fit fapor, vis tamen in 
eo detegitur medicata , que noxias quasvis tam ci- 
borum quam potuum qualitates corrigit, cholericam- 
que paffionem fiftit; Hunc.in finem talia frufta opti- 
ma cenfentur, que per aliquod tempus in mari flu- 
&uarunt: Chinenfes & Malayenfes navigatores crate- 
res ex craffioribus hujus ligni fegmentis formant, in 
quibus aquam pluvialem fervant in navigiis: Primam 
vero fecundamque aquam , que maximam adtraxit a- 
maritiem, effundunt, credunt tamen hanc aquam vi 
medicata effe inpregnatam , noxamque tollere durio- 
rum ciborum marinorum: Caju Jati folia aqua in- 
cocta, & inftar potus Thee epota Choleram tollunt, 
fed naufeofum praebent & amaricantem potum. Re- 
centia porro folia cum quodam liquido, ac prefer- 
tim Limonum fücco, manibus contrita, ipfas rubro 
enitus inficiunt colore , qui diu remanet: Javani il- 
la cunctis Miftent pigmenrs. quibus lintea ac fila ru- 
bro tingunt colore , ut hic peril at. Cum interna feu 
rugofa foliorum parte lignum poliri poteft, fod non 
ita detergent, ac Ampele: Vulgare Mala enfium an- 
tidotum contra Tsjka, h. e. choleram eft Can Jati, 
cum Caju Tay in aqua contritum & propinatum. 
N.B. Verum Javanorum nomen eft Djati, quod 
durabile ac probum denotat , & ab hominibus etiam ad- 
hibetur , argumento , quod Djati optimum ac durabilif- 
fimum tignorum habeatur: Experimentum Javanorum 
bellis comprobatum ad maximam TEE fi- 
ftendam fequens eft: Djati recipe folium confraćtum, 
in aqua illud macera, donec fere computrefcat, cir- 
cumage leniter aquam iftam ac folium, cum annulo 
ex vera SuafJa (Javanis Soaffo di&a ) , formato ex filo 
dependente, quem per aquam commove, hac aqua 
vines ablue tam hominum quam equorum , quod re- 
petendum eft, hoc fanguinem fiftet, vulnera depu-. 
rabit, atque curabit. Caju Fati filve Javane hoc mo- 
do fefe habent , retum enim hujus arboris lignum 
peculiarem occupat montem , formatque filvam: Item 
tenue lignum ad palos ufitatum , ac dein incurvum 
peculiarem fibi eligunt montem, & terre tractum , ita 
ut „fi quis navigium ftruat , ex una filva malos reétaque 
ligna petere debeat, nec unum ıncurvum ibi reperiet 
Droe qui in aliis montibus vel filvis querendus 
eft. 
Javani ex hoc quoque ligno fepulchretorum afle- 
res formant, comiperiuntque in terra incorruptum 
perfiftere. | 
Contra colicam rafuram ati accipe, five poftis 
five trabis, & coque illam cum manipulo Pady ad di- 
midıum, ebibat hanc coétionem, mox folatium fen- 
tiet eger. 
In Rumphii Appendice hec adduntur. 
In Hort. Malab. part, 4. Fig. 27. Malabarice, Por- 
tugallice, ac Belgice Teka vocatur, cujus defcriptio 
Tom. III. cum 
35 
en Laflem: weinig vind 't ook op Baly , Bima, Boeton» 
en Pangefane. Voor veele jaren bebben "t zommige Am- 
boinezen ook in deze Eilanden gebragt, en in "t gebergte 
van Hitoe geplant ‚daar nu weinige groote boomen ftaan, 
die zy voor ons volk verborgen bouden. d | 
Anno 1676. beb ik zaad van Madura laten komen, en 
op verfcheide plaatzen van Leytimor gezaayd , daar "t ook 
gelukkig opkwam, en nu weelderig opfchiet , maar bet wil 
een vette roode kleygrond bebben , gelyk die van Madura 
A Fava is, alwaar men 't ook mei ftokken verplanten 
an. 
Gebruik. De Javanen dryven grooten Koophandel met 
dit bout , inzonderbeid op de dide plaatzen Rembang 
en Laffem, daarze allerbande balken , delen, en ribben 
van dit bout te koop brengen , en waar onder balken 
van 2. en 3. Voeten dik in 't vierkant , die zomtyds zo 
dik op malkander leggen, datze in de grond zinken, en 
meemigte van [cheepen en vaartuygen worden aldaar ge- 
timmert, en dan voorziet de Ed. Compagnie nog al de 
gebeele Ooft door, baare fcheepen met dit timmerbouts 
om dat * in de boven-gebouwen zo fwaar niet is, als "t 
Vzerbout, en niet te min durabel. De Schrynwerkers 
maaken ook alderhande fraaye Kiften, Kaffen, en Kan- 
toren daar van, waar toe men de befte ftukken moet uit- 
kiezen, die niet quaftig nog bayrig zyn, gelyk anders 
veel aan dit bout is. 
Hoe onliefelyk dit Bout van fmaak is „zo fleekt er nog- 
tans een Medicinaale kragt in, om allerbande fcbadelyke 
Jpys en drank te verbeteren , en °t woedende bort Cbolerica 
Paffio te fluiten: Hier toe boud men zodanige ftukken voor 
de befie, die een tyd lang in zee bebben ma dryven. 
* De Cbineeze en Maleytze Zee-vaarders „maaken ook baare 
waterbakken van de dikke planken dezes bouts , daar inze 
baar drinkwater op de groote Fonken bebben. Het eerfte 
water en °t tweede, "t welk de meefte bitterbeid in zig 
gezogen beeft , weggietende „en geloven datze door dit water 
zeer gezont blyven, en dat bet de fcbadelykbeid van alle groo- 
ve zee-koft wegneemt. De bladeren van Caju Fati in't wa- 
ter gekookt en gedronken als Thee, zyn goet woor 't bort s 
maar ’t is een bitteren en walgelyken drank. De verfche 
bladeren met eenige vogtigbeid , inzonderbeid Lemoen-zap, 
in de banden gevreven, verwen dezelve Je 2 rood, "6 
welk er in lang niet weer af te brengen is. De Favanen 
doen dezelve onder andere Is, waar mede zy E 
linnen en gaarn roed verwen, om de verwen beftendig te 
maken. Met de binnenfte ofte ruyge zyde van de bladereng 
kan men onk "e haus fbuuren en glad maken, dog nemen 
zo wel niet af als bet Ampelaas ; bet gemeene middel 
tegens Tsjka, dat is ’t bort by de Maleyers , is Caju Fati, 
met Caju Tay , t'zamen in water gevreven en gedronken. 
N. B. De regte Javaanze naam is Djati, bet welk 
biet deugdzaam , durabel, en werd ook van menfchen ge- 
bruikt , een bewys , dat Djati bout voor °t befte en dura- 
belfte orfler alle timmerbouten in aanzien is. Een experi- 
ment in den Favaanzen oorlog geprobeert , om een kragti- 
ge bloedftelping te maken: Neemt een Djati-blad in Za 
en gebroken , weekt dat in water „tot dat ”t wat vergaat, 
roert bet blad en water zagtjes om, met een ring van op- 
regt SuafJa gemaakt, by de Favaanen Soa[Jo genaamt y 
aan een draat gebonden , en daar mede rondom tn 't wa- 
ter gevaren, «va/cbt daar mede de wonde uit , zo wel aan 
menjcben als paarden, verbindze ook daar mede; dit zal 
"t bloeden ftelpen , de wonden reynigen, en tot genezing 
Jcbikken. De Bofjcben van Caju Tati op Fava, bebben 
deze manier, dat ’t regte bout een e" berg of bofch 
uitmaakt. Ook bet dunne Spaaren-bout , als mede't bog- 
tige, ieder een byzondere berg of Landftreek; zo dat als 
iemand een Vaartuyg maakt, moet by in 't eene bofcb de 
majten, ent regt-bout zoeken, en zal niet een krombout 
daar in vinden , 't welk by dan van een anderen berg of 
bofcb moet baalen. | 
De Javanen maken ook baare graf-planken van dit bout, 
en bevinden dat bet in de aarde onvergankelyk is, 
Tegens colyk neemt ge/cbraapt Kiatenhout, bet zy van 
een ftyl of balk aan een buys „kookt bet met een band vol 
Pady, tot op de helft, en drinkt daar van, zo beipt bet 
terjLont, ; 
Dit wert in het Aanhangzel van Rumphius daar by 
gedaan. 
In Hort. Malab. Part. 4. Fig. 27. wert by in 't Ma- 
— > Portugees, en Duitfcb Theka genaamt — 
2 a 
