20 
cum noftra convenit, excepto quod arboris folia ru- 
gofa fint inftar pellis Lamii pifcis , quod in ifto horto 
non notatur ; Lag itidem noftr& arboris alio cre- 
fcunt modo, uti in textu videre eft; quam ingentes 
autem he arbores fint, ex hoc relatu Lector perci- 
ere poteft, princeps enim Colicolanz Nobiliffimo 
Duo: Rbeedio narravit , fefe ex unica tali arbore 
totum fabricaffe gentile templum: Silveftris vero 
circinnata albaque Theke fpecies in ifto horto me- 
morata mihi ignota eft. 
Tabula Decima Otlava 
Ramum exbibet ati floribus fructibusque onuftz. 
OBSERVATIOS 
In Valent. Amb. defeript. pag. 219. defcribitur, ut & in 
Hort. Malab part. IV. ubi vide notas, & Bontium lib. 6. cap. 
16. Hanc arborem Pluknet. in Almag p.362. Terebintho In- 
dice adfimulat, uti id patet ex ejus Mazziff. p. 178. 
CAPUT DECIMUMQUARTUM. 
june i Samama. 
Ec cum precedente Dawan altiffima eft inter Am- 
H boina arbores filveftres, ejusque truncum vix 
bini tresve viri compleéti poffunt, qui rectus 
eft,ac prope radices parum vel non alatus, he au- 
tem terram mox ac profunde penetrant. Cortex ve- 
ro eft fcaber, craffüs, ex nigro viridis feu fumeus, 
externe profunde laciniatus, interne craffis conftans 
fibris, lentus, ac ruber, faporis adítringentis, rami 
fefe late extendunt, in paucos & rectos laterales di- 
wifi ramos, quibus etiam folia rara infident, ita ut 
extenfam admodum , fed apertam & tenuem , gerat hec 
arbor comam. 
maxime conven: 
.cies haberi polte E KE EE 
in ramorum fummo. folia hec locata funt, ubi quin- 
quagona Posee og > mollia, herbacea, & lanu- 
ginofa obie 
vel quatuor paria in uno obfervantur ramo, forma 
Habel 
folia explicatur. 
- Cum hec quoque arbor in marem ac feminam di- 
vidatur , ejus difcrimen ex colore venarum ac foliis 
dignofcitur, qui in mare ruber, in femina albus eft, 
Hec etiam arbor, uti Jati , nullos producit fructus 
floresque nifi adulta fit. Flores ejus huc usque ignoti 
funt, diciturque irregularis effe forma, fructus vero 
mox ex veficula excrefcere, qui fub arbore decidui 
. jnveniuntur: Fruétus itaque fine floribus progermi- 
nant , folitarii femper craffo ac digitum longo petiolo 
infidentes in ramulorum extremo, qui capitula funt 
fphzerica , primo magnitudine Limonis Nipis, fenfim 
vero excrefcunt ad magnitudinem Limonis Itam , for: 
mata ex meris prismatibus, quz inftar fetorum Echi- 
ni convoluti internum ambiunt nucleum adeo con: 
junćta ; ut unum conftituere videantur corpus. Prisma- 
ta hzc exteriore fua parte crafliffima funt, interne 
fenfim anguftata , funtque mollia, herbacea, ac faci- 
le decidentia , fi digitis fricentur, 
Capita 
HERBARII AMBOINENSIS ZiberIV. cap. XIV, 
befebryvinge met de onze overeenkomt , bebalven dat de bla. 
deren aan 't onze zo ruyg zyn als een Hayevel , ^t welk 
men in gemelde Hortus niet leeft ; ook groeyen de vruchten 
aan de onze op een andere manier , gelyk in den text te 
zien is. Anders boe groote boomen dit worden, kan den 
Lezer daar uit afnemen,dat een Prins van Colicolan aan 
den Ed. Heer Hendrik van Reede verbaalt beeft, dat 
by uit eenen boom een geheelen Heydenze Tempel gemaakt 
beeft. De wilde gekrulde en witte zoorte van Theka in 
gemelden Hortus aangebaalt , zyn my onbekent, 
De achtiende Plaat 
Vertoont een Tak van het Kiatenhout, met zyn bloemen en 
vruchten, 
AANMERKING. 
In de befchryving van Valent. op pag 219. wert ze mede 
ter loops befchreven ; en in het vierde Deel van de Hortus 
Malab. alwaar verders de aanmerkingen ziet, en Bortius in 
"t zesde Boek Kapitt. 16. Deezen Boom brengt Pluknet tot de 
Indifche Tarpentynboom in zyn Almag. p. 362, voorgeftelt, 
zo als zulks blykt uit zyn Mantiff, op pag 178. 
9 
XIV. HOOFDSTUK 
Samama- Boom. 
i Di is met de voorgaande Dawan de boogfte wout- 
boom in Amboina, den zelven in dikte nog over- 
treffende „vermits zynen ftam wel 2. of 3. mannen 
moeten omvademen , regt over eynd, met geene of wei- 
nige vlerken aan de wortel, die regt en diep in de aarde 
gaan. De fchorffe is grof , dik, fwart-groen, of rookag- 
tig, van buiten diep gefcheurt ‚van binnen per , 
taay, en rood, t° zameńtrekkende van fmaak, de takken 
breyden baar verre uit , dog maar in weinige en regtezy- 
de-takken , daar aan ook weinige bladeren [taan , zo dat 
by wel een breede y maar ydele kruyn beeft. 
“Be bladeren zyn na-dia.aiam Jade STU 
ae eeni : en ziet, en hebben met de Fati groote 
gt, 20 dat men de Samama voor een bafłaart 
SN 
xe; daar van bouden zoude , zo de vrucht niet anders getuig- 
de, zy flaan ook meeft aan "t eynde, daar dezelve wat 
vyfkantig , week, kruydacbtig , en wolachtig zyn, 2. en 
2. tegens malkanderen „en maaken een fcbuyns kruis ‚niet 
boven 3. a 4. paren aan een tak, in de gedaante van een 
wayer, 2. voeten lang, anderbalve fpan breed , aan de 
oude een voet lang, en drie handen breed „na agteren al- 
lenskens toefmallende , tot tegens den tak aan, zo dat 
men geen anderen Deel daar aan ziet, dan de groote mid- 
del-zenuwe , die wel een vinger dik is, de dwers ribben 
lopen ‘meeft parallel, boven rood; gelyk ook de middel- ` 
zenuwe, en onder groen, ter zyden by den oorfpronk van 
deze groote [taan 2. andere kleendere blaadjes, flap, en . 
gemeenlyk tegens de groene takken aanleggende, en voor 
aan "t eynde der takken flaat een vyfboektge groene knop 
of kolve, dewelke zig metter tyt in bladeren opent. 
` Dewyl deze boom mede in manneken en wyfken verdeelt 
wordt, zo kan men het onderfcheid aan de coleur der ade- 
ren in *t blad zien, dewelke in "t manneken rood , en aan 
"t wyfje wit zn, Deze boom brengt mede , gelyk de Fati, 
gene vruchten ofte bloemen voort , eer by tot zyne volle 
grootte gekomen is. De bloemen zyn nog onbekent , en 
men zegt, datze geen eygentlyke gedaante bebben , maar 
dat de vruchten firaks uit een boosje ofte blaasje voortko- 
men, dewelke men onder den boom afgevallen vint. De 
vruchten dan komen voort zonder bloeizel „altyd een alleen, 
en op een dikken en vinger Mager Steel, aan ’t uytterfte 
der ryskens , zynde koegel-ronde bollen „eerft in de grootte 
van een Limoen Nipis, maar metter tyd zo groot als een - 
Limoen Itam , flraks in baar begin uit enkelde boekige 
pinnetjes gemaakt , die als borflels van een t'zamen gerol- 
den Egel rondom de binnenfte korl ffaan , xo digt aan 
malkander , datze een lichaam fcbynen. Deze pinnetjes 
zyn aan 't buitenfte eyndt dikft „en na binnen toefinallen- 
de, week, kruytachtig , en ligt afvallende, als men ze 
met de vingers uryft. o 
; p 
