1V Bock. XXII Hoofi?. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
CAPUT VIGESIM. SECUNDUM. 
Lignum Emanum. Effoyr. 
HE eft filveftris arbor montana, truncum gerens 
rectum & glabrum , plerumque ulnam craflum, 
aliquando etiam craffiorem , ejus rami rachides- 
que funt longe, rectz , glabro & ruffo obdu&z cor- 
tice, lignumque habet interne flavefcens, quod par- 
vum gerit cor: Folia peculiaris funt forme „qualia in 
nulla alia obfervantur arbore , excepto Olere Calap- 
poide, libro primo defcripto, & frutice Codilo, qua 
nempe funt longa, pre i inftar remorum, & in or- 
bem circa.ramos locantur: Sunt enim otto decem- 
dus pollices longa, transverfum digitum lata, craf- 
luscula & firma, obfcure viridia , ipforumque apices 
ad unam plerumque inclinant partem , levemque ge- 
runt fulcuin loco nervi medii , nec ullas notabiles co- 
ftas: Plurima fimul in ramorum geniculis fefiilia ori- 
untur. In vetuftis arboribus folia hzc longe funt mi- 
nora, a quinque nempe ad octo pollices longa, digi- 
tum lata, craffa, firma, &.glabra, inftar anguftifolii 
Codili , fuperne glabra, inferne autem nervus me- 
dius acute protuberat, qui in durum terminatur api- 
cem in plerisque foliis incurvum. Sine ordine hac 
folia locata funt , fed arcte fibi jun&a , inque ramorum 
fummo unum alterumve transverfale excrefcit folio- 
lum, articulum vel ipfum digitum longum. | 
Fructus adeo rarus eft, ut plurimi incolz fterilem 
hanc pütent effe arborem , quod autem facile a 
rimas arbufculas fub matrice progerminantes refuta- 
tur, hauc fattcm arborem ante Vigin ANNUS de 
fcripferam , antequam ad me delata fuerit, quumque 
prime defcripta folia in orbem erant pofita , pofteriora 
vero vetufte arboris fine ordine locata effent, hinc 
fieri potuiffet, primam arborem fuiffe marem, alte- 
ram vero feminam feu frugiferam. ` ` : 
Fru&us autem bini tresve circa ramulorum fum- 
mut progerminant, quantum videtur, fine notabili- 
bus floribus, qui ex binis conftant partibus, quarum. 
inferior bafis eft trigona inftar burke , inferius acuta, 
fuperius in tres apices divifa, quorum unus reliquis 
altior eft, internaque ejus fübflantia eft dura & li- 
nofa, atque per has partes pedunculus tranfit usque 
in ipfum fructum, qui eminet forma & magnitudine 
depuratz nucis avellanz, qui ex lenta compofitus eft 
fubftantia , interne fovea excavata, ubi caro vifcofa 
mollis eft & humida, odoris gravis & injucundi, que 
fubftantia fenfim videtur excrefcere in oblongum, fed 
mollem nucleum. Ipfe vero fructus nec cortice, nec 
utamine obducitur, fed externe colorem habet al- 
befcentem , fique fricetur, Rune viret , ejus vero 
ini fepe etiam fructus 
bafis fubpofita viridis eft: 
uni bafi infiftunt. o | 
Arboris lignum eft folidum, tenuibus conftans fi- 
bris, croceum, & grave, fed non admodum durum, 
per longitudinem multis ftriis diftin&tum , quz obfcu- 
re luteum gerunt colorem , unde quoad externam 
faciem cum Abiétino So convenit , fed mollior ejus 
eft fubftantia & tenuioribus predita fibris, fi ficcum 
fit, pallidum eft, fed venz colorem fuum fervant. 
_ Nomen. Latine Lignum Emanum juxta locum, in quo 
crefcit, Amboinice in Leytimora yocatur £/foyr. In 
Hitoe Ayewan. | 
Locus. Raro in Amboina obcurrit, fed copiofiffime 
in altis & faxofis Eme montibus, que ingens eft pa- 
gus ad Leytimorz partem auftralem fitus , ubi ingen- 
tes & filveftres obcurrunt montes. In montibus re- 
gionis Hitoes quoque crefcit, nuper quoque obfer- 
vatz fuere ha arbores in Soje tractu. TOP pd 
Ufus. Apud ein? m eft in ufu , qui latos 
ex hoc ligno formant afferes ad navigia Corre Cor- 
ren dicta, que multo durabiliora effe comprobarunt, 
quam tria alia navigia ex aliis lignis fabricata, licet 
huic ligno hoc non adtribui poffe videatur, tenui. 
bus autem conftat fibris, facileque elaborarı poteft 
tam ferra quam dolabra, atque etiam bene poliri po- 
teft, nec coffos generat, hoc autem laborat vitio, 
quod nec folem, nec ficciorem tolerare poffit aćrem, 
quin mox rimas agat: Senfim etiam pallide exficca- 
tur, meliusque infervit operibus fcriniariorum & tor- 
tionum quam xdificiis. Gub 
uber- 
47 
XXI. HOOFDSTUK. 
Effoyr - Hout. 
D is een wilden berg-boom, met een regte en evene 
ftam, in "t gemeen een vadem in de rondte, maar 
word ook dikker ; de takken en ryskens zyn langs 
regt, met een evene en roffe fcbor[fe bedekt » binnen met 
een We uk > een kleen bert, De bladeren zyn 
van een bezondere gedaante, diergelyke geen andere boom 
heeft, bebalven bet Olus Ge A eerfte boek be- 
Jebreven, en de bladeren van den ftruyk Codilo , nament- 
lyk, lang en fmal, als riemeny in een kring om de tak- 
ken flaande. Zy zyn apt en tien duymen lang, en erg 
dwers-vinger breed , dikacbtig en ftyf , fwart-groen , meeft 
met de [pitze na de eene zyde gebogen „en een donkere voo- 
ren in plaats van de middel-zenuwe bebbende , zonder eeni- 
ge ribben. Zy ftaan veel by malkander in zekere leden - 
rondom de takken „zonder fteelen, uit den tak zelfs begin- 
nende: Aan de onde boomen wynze kleender, te weten 
van vyf tot agt duymen lang, mede een vinger breed, 
dik, ftyf en glad, als finalbladig Codilo, boven gladen 
even, van onderen puylt de middel-zenuwe fcberp uyt; 
en eindigt mede in een barde fpits „aan de meefte bladeren 
krom ftaande, xy flaan sonder order , en digt op malkan- 
der, en aan 't uitterfte [taan een of twee kleene blaadjes, 
een lid of een vinger lang , en dat over-dwers. 
De vrucht komt zo zelden voort, dat bem de meefte In- 
landers voor onvruchtbaar bouden , "t welk de veele jonge 
boompjes daar onder voortkomende, genoegzaam weder- 
besser KE k heb dien boom al twintig jareń befcbre- 
ven gebad, eerze MY goeree wierds on dewyl de eerfte 
befcbrevene bladeren in een kring flaan, en de lua tge- 
melde aan een oude boom zonder ordre , zozoude’t wel kon- 
nen zyn, dat 't eer [le bet mannetje , en 't tweede bet wyfje 
of vruchtdragende was. J 
- De vruchten dan flaan twee of drie ;omtrent "t voorfte 
van de ryskens voortkomende s zo "t ftbynd zonder merke- 
Iyk inge en gemaakt van aper deelen, waar van "t 
onderfte «vil de voet zyn , die drieboekig , als een beurze, 
onder [pits , en boven in drie beuveltjes verdeelt, waar 
van bet eene booger is dan 't ander , bebbende van binnen 
een harde en houtachtige fubftantie , en men ziet den feel 
daar door loopen tot in de regte vrucht, dewelke boven 
op [laat „in de grootte en gedaante van een gefchelde bazel- 
noot, gemaakt van een taaye fubftantie , van binnen met 
een kuyltje, waar im 't kleverige vleefch wat week en 
vochtig is, Bert en onlieffelyk van reuk, en febynd mete 
ter tyd een langwerpige. dog niet zeer harden korl te 
worden. De vrucht zelfs beeft nog Jcbil, nog [cbaal, 
van buiten VU AME. en als men daar aan ftrykt , bleek- 
groen, maar de voet is groen. Men vind zomtyds ook 
twee vruchten op een voet flaan. : 
+ Het bout is dist, fyn, doorn-geel, fwaar , dog niet 
zeer bard, in de "e met veele fireepen geaadert , die 
age śą yn, a dy kaz e: aanzien ons Dennen- 
bout zeer geiyk, dog weeker en fynder van Jubltantie s 
bet drooge befterft bleek , dog oad 1m WA v é 
"U^ Naam: In % Latyn Lignum Emanum, na de plaatze 
daar bet waft. Amboins op Leytimor Efloyr. Op Hitoe 
Ge Sc « = E 
+ Plaats. Het is weinig te vinden in Amboina. Het 
meefte waft in "t booge en fleenige gebergte van Ema, 
zynde een groot Dorp aan de zuyd-zyde van Leytimor, 
waar omtrent een wild gebergte is. Men vind bet ook in 
^t CHA van 't land Hitoe, en nu onlangs is 't ook im 
4 ane & van Soja gevonden. 
ebruik. Het is.meeft by die van Ema in gebruyk, 
dewelke daar breede planken van maaken tot baare Corre 
Corren, die zy wel tegens drie andere durabel bevonden 
hebben, boewel men "t dit bout niet toebetrouwen zoude, 
“pis fyn, en gemakkelyk om te bearbeyden, zo voor de 
zaag , als ftbaaf, laat zig ook glad polyflen, eń daar 
‘komt geen worm ligt in, maar bet beeft die foute, dat 
bet gantfch geen zon of flerke lugt verdragen kan, waar 
wan bet zeer ligt fcheurt, Het droogt ook metter tyd 
gantfch ligt op, en is bequaamer tot fchryn- em draayers 
werk, dan to: timmeren, 
Zekeren 
