IV. Boek. XXV Hoofift. 
lem habet faporem: Recens arboris lignum eft ruf- 
fum, fed ficcum mellini coloris; ac fubftantie dure, 
& craflis conftat fibris, eftque grave , folidum , & cor- 
neum , ita ut difficulter per transverfum fecari poffit, 
per longitudinem vero facillime finditur, fed plura 
emittit ramenta , quam ullum aliud lignum ; facillime 
ignem concipit, licet modo fit femi-(iccum ; fed ftri- 
det , acti fubtile ipfi mixtum effet fal. (8 3 
Hujus feemina multo majóra & flaccidiora gerit fo- 
lia „ejusque cortex exterior magis albicat, ejus lignum 
multo quoque pallidius eft ac mollius quam prece- 
dentis, ejusdem ceterum ufus. Hac arbor in plani- 
` tie circa loca crefcit fabulofa, prior vero in monti- 
busin argilla rubra & folo faxofo ; non in denfis filvis; 
fed in locis ventofis , ut & circa Dammaras arbores. 
Nomen. Latine Carbonaria h. e. Carbonum lignum 
ab ejus ufu;. Mälaice Caju Maas. Amboinice in Hi- 
toca Hain & Ulibelawan. In Leytimora Uribelawan 
h. e. aureus cortex, non itaaflavo corticis colore, quam 
ab ejus ufu apud aurifices. MT Andjuri , qui- 
busdam erronee Malacca, que alia eft arbor, & Hi- 
toenfibus Lobu[ful, & Leytimorenfibus Huffur vocatur; 
quzque poftea defcribetur. 
Locus. Satis copiofe ebcurrit hec arbor in. infulis 
Amboinenfibus, tam in montibus quam in planitie, 
optimum vero eft ejus lignum ex montibus petitum , 
& zdificatorio ufui aptum: In Celebes regione in 
montibus quoque invenitur inter Macaffaram & Boe- 
genfium regionem, in Occidentalibus aquofze Indie 
infulis ighota eft hzc arbor. “>. 
Ujus. Vulgatifimus hüjus arboris ufus eft, ut cär- 
bones ex hoc exurantur pro fabris indigenis , quum 
hi optimos hujus .ligni carbones. effe putent , quibus 
ferrum liquefcunt, quum diu hi foveant ignem nec 
cito confumantur : Contra fabri noftrates hofce con- 
Je 
AMBOINSCH KRUYDBOEK: 5 
kelyke fmaak. Het verfche bout is ros, maar befterft 
boning-geel, grof van fubftantie en langdradig, bard en 
Jwaar , moeyelyk , ja bykans hoornachtig in "t dwers kap- 
pen, maar in de lengte fplyt bet zeer ligt, en fplintert 
meer dan eenig ander bout. Het ontfangt "t vuur zeer 
+0 al is 't half droog , dog knerft „als of "er fynzout on- 
er Was. 
Het wyfken bier van beeft grooter en flapper bladerens 
en wittere [cborfJe van buyten, bet bout is ook veel blee- 
ker en Wweeker , dan bet voorgaande „anders van bet zelfde 
gebruik. Dit vint men in de laagte omtrent zandige plaat- 
zen, maar 't eerfte in 't gebergte , op roode kley en fteen- 
achtige grond , niet in digte bo[[cben , maar op luchtige 
plaatzen , als mede omtrent de Dammer-boomen. 
Naam. Zu ’t Latyn Carbonaria, dat is Kool-bout van 
zyn gebruik. Op Maleyts Caju Maas , in "t Amboinfcb op 
Hitoe Haän „en Ulihelawan. Op Leytimor Urihelawan, 
datas gulden fcbor(fe , niet zo zeer van de geelachtige co- 
eur der [chor/Je „als van zyn gebruik by de Goudfmeden. 
Op Macaffaars Andjuri ; by zommige abufivelyk Malacca, 
bet welk een byzondere boom is, en by de Hitoeëzen Lö- 
hufful, en op Leytimor Huffür genaamt, en bier na be- 
Jchreven wett. ` ; 
Plaats. Men heeft bem.in de Amboinfche Eilanden in 
redelyke meenigte , 20 wel in ^t gebergte als in de laagte, 
dog bet eerfłe is altyd bet befte, tot den buisbouw be- 
quaamft. Op ’t Land Celebes vind men bem ook in ’t 
ebergte., tu/Jcben Macaffer emt. Boegifcbe Land, in de 
We erfcbe Eilanden van water-Indién is by onbekent. 
yadi vervliegen , als te 
ool-branders meer te 
m dei ve Vermeeraeren ‚doen de Inlanders onder. 
"t branden bet bout van den Frutex Carbonarius of Saley 
daar by, bet welk mede wafle , hoewel kleene koolengeeft. 
By de Goudfineden zyn deze koolen in groot gebruik, om 
kleene flukjes goud te fmelten , om datze met geen fmelt- 
kroezen verzien zyn, want zy nemen een kool van de 
‚[eborfJe dezes booms gemaakt , dewelke , boewel dunne , do, 
vafte koolen geeft, daar-in ze een kuyltje maken, en t 
goud zonder noot van fcbeuren.of breeken /melten, op de 
andere koolen van. bout gezet, bet welke onze Natie 
dikwils met verwondering aanziet , dat deze flegte India- 
nen met 20 een geringe gereed/chap de metalen weten te 
handelen, en bier van beeft bet zyn Inlandfcben naam. 
By de gemeene man «verd. "t tot den buishouw niet geno- 
men, om dat ’t voor baar te fwaar M i uit "t bofcb te ba- 
len. Maar de Orang- Kayen en onz@ burgers , die veel 
flaven hebben „ beginnen nu fwaare ftylen tot baare buy- 
zen daar van te maken, daarze zeer durabel zyn y als ze 
maar den grond'niet raaken, en te vooren wat gerookt 
zyn, want te verfch ginis en in de Son flaande , 
Jcbeuren ligt: In ’t fchaven moet men dit bout ook voor- 
figtelyk bandelen , om dat ’t zo ligt in fływe fplinters uit- 
Jpringt, en leelyk bezeert. 
De groote Heeren op Macaffer maken ook zeer fwaare 
en plompe ftylen tot baare Paleyzen uit dit bout , als mede, 
wit ^t geene zy Malacca, Cofa{fu , en Nani noemen , dwin- 
gende haare Onderdanen deze Jwaare balken niet zonder 
eweld uit *t verre gebergte te balen , werdende gemeene- 
yk aangevoerd door de barer Princen, die 't ge~ 
meene volkje als Si voortdryven , en de weigerige met 
de dood rafen, Hierom ziet men in MacafJar „en 't Boe-, 
iefche gebied, ongelooflyke dikke ftylen van die fwaare 
outen , zommige wel tot twee vadem in de rondte „en dat 
nog uit ’t bert gemaakt , dat men zig verwonderen zoude, 
boe de menfcben zonder eenige machinen „en door een pure 
dommekragt , zulke fwaare houten uit bet gebergte beb- 
ben konnen balen. De Maca(Jaren en Boeronezen weten 
van "t gebruik tot koolen niets , gebruikende in die plaats 
Tanjong Laut; em andere bouten: Maar uit dit hout 
maken o Boeronezen haare werp-fpielfen of Gates 
3 - die 
