oe ccr gg e A gt, kl aan áll 
PW ee ee ee UR 
IV Bock. XXVIII Hoof. AMBOINSCH KRUYDBOEK. gi 
CAPUT VIGESIM. OCTAVUM. 
Mangium filoeftre; Mangi Mangi Utan. 
Er Mangi Mangi Utan, meo quidem judicio, tres 
r intelliguntur arbores , omnes cum vera Mangi 
quodammodo, convenientes: Prima eft Lignum 
Salis feu folium acidum , quod in fübfequenti defcribi- 
tur capite. Secunda arbor proprie Mangi Mangi mon- 
tana vocatur: Tertia ac filveftris, proprie Mangi 
Mangi, in hoc defcribetur capite, quam potius diver- 
fam puto arborem , unde & diverfum ipfi tribuo no- 
men , mos autem me jubet vulgarem fequi methodum. 
Arbor itaque hac truncum gerit humilem , incur- 
vum, finuofum, ac craffum, qui cortice obducitur 
nigro, rugofo, fiffo, craffo, & fragili. Truncus vero 
fefe mox dividit in paucos, incurvos, & craflos ra- 
mos, qui ramulos gerunt curtos fragilesque: .Folia 
duplicis funt forme , ut & ipforum ramuli; furculi 
enim teneri digitum crafli funt, rotundi, vel ex ro- 
tundo-plani, oris acutis , glabri, ac quinque pedes 
longi, ex quorum geniculis folia oriuntur bina fibi 
obpofita, que crucem obliquam exformant ; brevi- 
busque & craffis infident petiolis füpra fulcatis. 
Folium illud potius Canarii refert quam Mangi 
Mangi, eltque duodecim pollices longum, quatuor 
latum, in brevem definens apicem , fuperne glabrum, 
inferne autem nervus medius protuberat non acute, 
fed rotunde, vene transverfales incurvz ac finuofe 
decurrunt „ita ut intra majores ali: minores intricate 
fint , atque alternatim locentur, inferius protuberantes. 
Vetufta vero folia brevińra fnnt, feptem ac novem 
pollices longa, tres quatuorve digitos lata, quorum 
quzdam in brevem apicem , alia rotunde definunt ob- 
tufa & bifida , funtque craffa, fcabra, ac Mangi Mangi 
foliis magis fimilia, quam juniora ; inferius enim ma- 
gis funt anguftata, ac fuperius latiffima, fuperna par- 
te glabra & equalia, inferna vero vene majores maxi- 
me protuberant, qua rare funt, atque circa oras fi- 
nuofz , aliis tenuioribus interpofitis , nullum ordinem 
obfervantibus, in ramorum vero fummo locantur ar- 
&e fibi juncta & inordinata, faporis quam maxime 
amaricantis , nec fuccum emittunt, fi disrumpantur. 
Ex alis inferinrum foliorum longi excreítunt Íureuli, 
ex rotundo plani feu angulofi, firmi , inque horum 
furculorüm fummo bina progerminant foliola tenera 
linzuz-formia, fibi obpófita Y incurabentiä acfi vis- 
cofo oleo effent obduéta, quod digitis etiam adhz- 
ret, fi tangantur, quodque, fi tenerrima fint, in fu- | 
prema ipforum parte guttatim exfudat. Ubi vero talis 
obfervatur furculus , folium obpofitum plerumque 
a no » ramigue pars fuperflua nodofa feuggeniculata 
eft. 
Flores in laxis & extenfis progerminant racemis, in- 
equali modo decurrentibus , quorum unus fupra alium 
elevatus eft; flores vero primum oblonga funt capi- 
tula, fefe in flofculos aperientia inferius anguftatos 
ac breves , fuperius fefe in quinque parva & alba pe- 
tala extendentes , quz vero fenfim furfum incurvantur, 
odoris haud ingrati , in centro quinque adparent bre- 
via ftamina alba feu flavefcentia, in quorum medio 
piftillum erigitur longius, quod poft florum lapfum 
capitulo infidet & perfiftit. ; 
Fructus oblonge funt bacce oviformes magnitu- 
dine grani Tritici, quz putamini inclufz primo funt 
virides, dein aurantii coloris feu inftar Minii y fub 
tenui vero pellicula plurima reconduntur femina ni- 
gra polygona inftar arenularum. 
. Lignum illud Huffur feu Ligni Cornei refert , ad cu- 
jus genus & hanc refero arborem ; hujus vero lignum 
craffioribus conftat fibris, ac per longitudinem ftria- 
tum eft, duriffimum, cefuque difficile, fique recens 
incidatur, copiofa effluit lympha fubflava, & amarif- 
fima, quz etiam exftillat, licet poftes ad domum de- 
ferantur, unde recens adeo grave eft, fed tamen fa- 
cile exficcatur. 
Radices more Mangi Mangi fupra terram decur- 
runt, fed non elevatz , funtque multo craffiores , 
quodque plurimz fint denudate , cauffatur , quod he 
potiffimum arbores locis crefcant preruptis , atque 
Tom. III N olo 
XXVIII HOOFDSTUK. 
De wilde Mangie- Boom. 
DZ Mangi Mangi Utan werden driederley bóomeń 
verftaan, myns oordeels , alle drie met de regte 
Mangi Mangis kleene gemeenfchap bebbende. De 
eerfte is Lignum Salis of Folium acidum , in ’t volgen- 
de Kapittel befcbreven : "t tweede werd eigentlyk Berg- 
Mangi Mangi genaamt , en zal bier na volgen: dederde ` 
en eygentlyke bofch-Mangi Mangi, zullen wy bier be- 
Jcbryven , "t welk ik liever voor een byzondere boom wil 
bouden, en een byzondere naam geven; dog de gewoonte 
dwingt my de gemeene fleur te volgen. 
Het is geen booge nog regte, maar een dikke en bochtige 
ftam , bekleed met een fwarte , ruyge , geborftene , dikke, 
en brofje {cborffe. De ftam verdeelt zig ftrax in weinige 
kromme en dikke takken, en daar aan korte zeer beknopte, 
en brofJe ryskens , die kort afbreeken. De bladeren zyn 
van tweederley fatzoen, als mede baare takken , want de 
jonge /cheuten zyn een vinger dik „rond, of uit den ronden, 
platachtig , met fcberpe kanten ‚glad ‚en vyf voeten lang, 
daar aan [taan de bladeren in leeden, twee tegens mal- 
kanderen, en maken fcbuynze kruyffen , op korte dikke voe- 
ten, die boven gegeut zyn. N 
. Het blad gelykt beier na die van Canari dan van Man- 
gi Mangi, twaalf duymen lang , vier breed, met een 
korte fpits , boven glad , van onderen bwylt de middel- 
zenuwe verre uit ‚niet fcherp , maar rondachtig , de dwers- 
aderen loopen bochtig en verwerd, zodanig, dat tu(jcben 
de [ou nog andere mindere loopen , verwiffeld tegen 
malkander , en alle beneden uitpuylende. De oude blade- 
ren zyn korter, zeven en negen duymen lang , drie em 
wier vingers breed, zommige met een korte [bits ,zommige 
vooren rond , flomp ‚en gekloven „dik , ftyf, en de Mangè 
Mangi bladeren gelyker ‚dan de jonge ; want agter zynze 
Jmalft, en omtrent °t voorfte op °t breetft, aan de boven- 
zyde mede glad en even, aan de onderfte [teken de booft= 
aderen verre uit , die wat ydel flaan, en omtrent dekana 
ten bogen maken, met andere dundere daar tuffchen, die 
geen order houden , zy ftaan aan "t wytterfte der takken, digt 
ter malkander , en bouden geen order , zeer bitter vane 
Gi s en geven geen zap uit,als men ze afbreekt. Uit 
den Jcboot der agterfle blaadjes komen lange [cbeutjes 
voort, uit den ronden plat of kantig . ftyfs en even aan 
^t woorfte dever Jcheurjes ter men de twee jong fte blaad- 
jes, als tongetjes tegen malkander geflooten, als ofze met 
een kleverige oly pi dn waren, t welk ook aan de vin- 
geren kleeft; en als ze nog kleen zyn, bebbenze voor aan 
een belderen drop van die oly. Daar een zulk fcheutje 
Staat , is gemeenlyk 't tegen overftaande blad afgevallen, 
en de refterende tak zeer geknoopt. 
De bloem komt voort aan ydele uitgebreyde dollen, dog 
wiens fłeelen ongelyk ru! zyn, te weten de een boven 
de andere verbeven: De bloemen zyn eerft langwerpige 
knopjes, daar uit werden kleene bloempjes , beneden een 
kort balsje bebbende, boven zig in vyf kleene en witte 
blaadjes verdeelende „dewelke eerft wat uitgebreyd Daag, 
maar met de eynden zig flrax wederom opwaarts krom- 
men , niet onlieffelyk van reuk; in de midden ziet men 
vyf korte draatjes, wit of bleek-geel , en nog een langer 
ck , "t welk na ’t afvallen der bloemen op een knopje 
aan biyft. EE ; 
De vruchten zyn langwerpig sem ey-formige befiën , in 
de grootte van een tarwe-korl in zyn bolfter , eerft groen, 
daar na oranje- of menie-verwig „onder een dun buydeken 
veel boekig Saz zaad verbergende, als zand-korls. 
Het bout gelykt wat na dat van Huflur of Lignum 
Corneum , onder wiens geflagte ik dezen boom brenge: 
Dog dit bout is eng od „in de lengte geftreept , zeer 
bard en moeyelyk om te kappen; als men 't verfch kapt, 
loopt "er overvloedig een geelachtig en zeer bitter water 
uit ,’t welk nog al duurt „al beeft men de Balen al na buys 
gedragen, waar door "t verfche zo fwaar werd, egter 
droogt ’t ligt op. m é : 
De wortelen lopen ook op de manier van Mangi et 
boven de aarde, dog niet boog, en gyn veel dikker , enda? 
'er zommige bloot Zeg komt meeft daar door , dewył de- 
Ze — altyd aan [Lyle plaatzen groeyen , als Se dea 
