IV Boek. XXIX Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK: so 
multo minora funt quam in antecedentibus feu junio- 
ribus arboribus, immo quadam haud multo majora 
Gnemonis folio, craffoque fuo petioló parum retro- 
flexa funt. & a fubfequenti parvifolia non facile di- 
ftingui poffunt nifi craflitie & {cabritie. Loco deci- 
duorum foliórum parva excrefcunt capitula viridia, 
fuperius lata, & cruciatim in quatuor divifa fegmenta, 
sue fefe parum aperiunt in quatuor firma petala, 
quamofa , flofculi formam reprefentantia , que in cen- 
tro capitulum gerunt, quod in fructum excretcit , bi- 
norum vero iftorum capitulorum fibi adcumbentium 
unum tantum ad maturitatem pervenit. 
Fruétus pruni magnitudinem obtinet, nunc rotun- 
dus, gibbofus „ ac tuberofus , nunc pyriformis ac 
fupra umbilicatus, diu colorem fervans viridem inftar 
pomi, dein vero rubefcit: Carnem intus continet 
lentam & fuccofam , plerumque acidulam , per matu- 
ritatem odorem fundentem pomorum quafi femi pu- 
tridorum , quz cruda quodammodo edulis eft, in 
cujus centro glebe quadam oblonga continentes fe- 
mina inftar illorum Cucumeris locantur; ita ut om- 
nes hujus arboris partes acide fint, tenera vero ju- 
niorum arborum folia quam gratifiima funt fere inftar 
vere Acetofe, vetuftarum vero magis amara funt ac 
proinde ingrata: Fructus etiam adeo tarde mature- 
Ícunt, ac tam rari funt, ut fumma licet quis utatur 
patientia, vix tales inveniantur. Tai. 
Trunci cortex tenuis eft, externe fulcus inter- 
mixto cinereo colore, interne flavo ac vifcofo re- 
fertus fucco. Lignum flavefcit feu'ex flavo vitelli- 
num habet colorem , circa meditullium fungofüm , ra- 
diatum „ac volvulis incumbentibus diftinćtum ; uti am- 
bo przcedentia, fed tenuius ac folidius eft hoc lignum 
illo Huffuri , gave porro elt ac durum. Superiores 
fupra terram denudatz elevantur radices , uti in Man- 
gi Mangi , binorum digitorum craffitie, non autem 
nigre nec finuofz , fed cinere , magisque rotunda & 
glabre, ac magis & longius tenf& , ita ut iis infiftere 
poffimus. 
Nomen. Latine Folium acidum majus & Arbor acida 
major. Malaice Daun Allam feu Caju Affam Befaar. 
Amboinice in Leytimora Lauwafin & Tammala/fin , 
h. e. folium acidum ob ejus faporem: In Hitoea £y- 
EN & Eylautafi , utraque nomina cum cognomine 
Ela vel Befaar , h. e. foltum majus vel acidum ab ejus 
fubfequenti ufu, & ad diftinétionem fubfequentis mi- 
noris fpeciei: Ternatice Majurat , in Luhu e e 
& Ufasye, quod nomen commune eft cum fuble- 
quenti parvifolia arbore. e 
Locus. In Amboina obcurrit tam in planitie circa 
litora, quam irfmontibus, ubi potiffimum crefcit ac 
prefertim in Leytimora circa Sojam ad montium pe- 
des ut & ad oras filvarum levium arboris Caju Puti. 
In Gelolo quoque crefcit in montibus , ubi aqua ftagnat 
pluvialis, ac paludes funt, unde & quidam hanc ha- 
bent pro fpecie Mangii filveftris , de quo in preceden- 
ti fuit actum capite, quodque non ita elevatas gerit 
radices; arbor autem eft, que loca amat frigida. 
Ufus. Hoc lignum tigno inutile eft, quum cafu 
nimis durum fit , nec red pali ex hoc formari poffint, 
adhibetur autem aliquando ad poftes zdium filve- 
ftrium, que non diu durabiles effe debent: Vulgus 
ejus folia pifcibusadcoquunt, ut condimenta fint acida, 
fed defectu meliorum foliorum: Ternatenfes Gelo- 
lum inhabitantes contufas hujus arboris radices; ac cort- 
ticem Saguero infundunt potui, quem bibunt, ante- 
quam ad pugnam eant, ut eo magis excandefcant, 
unde Saguerus potus acidulus eft. 
Amboinenfes belli temporibus in montibus occlü- 
fi, ita ut aquae marine adcedere nequeant, ad 
hanc refugium füum querunt arborem , cujus li- 
gnum , ramos, ac folia in cineres comburunt , quibus 
aquam adfundunt, quam filtrant , que ipfis infervit 
pro aqua marina ad cibos , ubique enim hzc arbor ad 
montium declivia.loca eft obvia. 
In Ternata hec queque arbor vocatur Panawa Kula, 
quo alioquin nomine denotatur Frutex aquofus Femina, 
eftque vulgare Oebat Sagueri apud Alphorenfes Ge- 
; lolum inhabitantes. 
Tabula Trigefima Secunda 
Ramum exhibet Arboris atide majoris. 
Ubi Litt. A, cjus fruétum feparatum oftendit, 
- Tom. IH. 
CAPUT 
meefte bladeren vallen dan af, de overige zyn veel kleen- 
der dan de boven[laande , ja zommige veelgrooter dan een 
Gnemon- blad, met haar dikke voetjes, een weinig ag- 
terwaarts gebogen, van de volgende kleenbladige niet wel 
te onderjaheiden dan in de dikte en tyvigbeid. Inde plaats 
van de afgevallene bladeren, konien kleene groene Knopjes 
voort , voren breed, en met een kruis in wieren verdeelt, 
dewelke zig een weinig openen in vier ftyve blaadjes of 
Jcbulpjes, dewelke de gedaante van een bloempje maken, 
in de midden met een knopje „waar uit de vrucht werd, en 
van de twee knopjes, die tegen malkander ftaan , komt maar 
een tot perfectie. 
De vrucht is in de grootte van een pruym, zommige 
rond, dog bultig en beuvelacbtig , zommige peerformig ; 
en vooren met een kuvia > langen tyd appel-groen , daar 
na een weinig reod. Binnen bebbenze een vochtig en zeer 
taay vleefch, meeftentyd zuuracbtig , in de rypbeid ryns 
en riekende „als half verrotte appelen , eenigxints bequaam 
om raauw te eeten , in de midden met eenige klonteren van 
langwerpige korls als Komkommer-zaden , zo dat alles zuur 
is, wat men aan dezen boom vind; zynde de jonge blade- 
ren aan de jonge boomen bet aangenaam/ft , fchier als rechte 
zuuring , maar aan de oude boomen werdenze wat bitter, 
en dierbalven onaangenaam; ook rypen de vruchten 26 
langzaam, en de boom draagt zo zelden „dat ’t patientie- 
werk is een rype vrucht te vinden. 
De hors des ftams is niet dik ‚van buyten bruin met 
pa gemengd, van binnen vol geel en kleverig zap. 
et bout is geelachtig of liever bleek doorn-geel , rondom 
>t middelfte vooze kleene bert geftraald , en met zyne role 
len boven malkander , gelyk de beyde voorgaande, do 
fonder en digter als "t Huflur, mede fwaar en bard. 
e bovenfte wortelen [laan boven de aarde bloot, gelyk 
aan de Mangi Mangi, in de dikte van Sauciezen, dog 
niet [wart nog bochtig ‚maar graauw ‚ronder „en evener 
rechter en langer ge/pannen , dat men daar op Baan kan, 
Naam. Jn ’t Latyn Folium Acidum majus en Arbor 
Acida major; Maleyts Daun Aflam of Caju Afam 
Befaar. Amboin/ch op Leytimor Lauwafiin en Tamma- 
laffin, dat is zuur-blad , wegens zyn fmaak. Op Hitoe 
Eytafli en Eylautafli, beyde met een toenaam van Ela of 
Befaar, dat is groot-blad of zout-blad , van zyn volgens 
de gebruyk, en tot onder/cbeyt van "t volgende kleenhla. 
dige. Ternaats Majurat , op Lubu Keflasye en Ufläsye, 
een naam, gemeen met "t volgende kleenbladige. 
Plaats. Men vind bem im Amboina, xo op de vlakte 
omtrent de ftranden , doch meerendeels in 't gebergte, en 
voornamentlyk op Leytimor omtrent Soja, in ’t bangen 
der bergen en aan de kanten van Caju Putis lichte bof- 
fcben. Op Gelolo mede in "t gebergte daar "t regenwa- 
‘ter [taan blyft, en Moeraffen maakt, daarom zommige 
bet voor een zoorte van Mangium filveftre bouden , waar 
van in ’t voorgaande Kapittel , en "t welk zo veel uitfte- 
kende wortelen niet beef > Immers 'tis een boom, dié koude 
plaatzen bemind. 
Gebruik. Dit bout is onbequaam tot timmerwerk , dé- 
wyl bet te bard is om te kappen, en men niet veel regts 
daar van bebben kan, alleen word ’t zomtyds tot ftylen 
van bofcb-buyzen gebrwykt , die niet lange beboeven te 
duuren. De [legte luyden kooken de bladeren by de vis. 
feben, om de zaufe zuur te maken, dog mede by gebrek 
van beter bladeren. De Ternatanen op Gelolo doen de 
gekneusde wortelen en fcbor[Je in de Sagueer , die de 
drinken als ze willen uit vegten gaan, zo ze zeggen, om 
quaad te werden,gevende de Sagueer een ryn/cben fmagk. 
De Amboinezen by oorlogs-tyden in "t gebergte beflooten 
zynde, datze by 't zee-water niet konnen komen, nemen 
baar toevlugt tot dezen boom, deszelfs bout, takken, en 
bladeren tot a[Jcbe verbrandende, daar ze dan water op 
ieten en doen kleynzen , bet welk bun voor zout-water 
tot de koft verftrekt, want zy konnen dezen boom over al 
in 't bangen van 't gebergte krygen. 
Men noemt ’t ook in Ternaten Panawa Kula , bet welk 
anders de naam is van Frutex aquofus Femina , en is 
een ordinarie Oebat Sagucer by de Alpboerezen op Gelolo, 
De twee- en dertig ffe Plaat 
Vertoont een Tak vän de groote Zrute. boom, 
Alwaar Lett, A, een byzondere vrucht aanwyttz 
H 2 BAR, 
