IV. Bock. XXXVI Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 67 
ga, binos lata digitos: Nervus magnus non direéte 
er medium excurrit, anterior enim folii pars fem- 
per latiffima eit, ac prope petiolum auriculata, e- 
contra altera pars brevior & anguftior, coft& latera- 
les latiffime diftant inregulares. Superior foliorum pars 
intenfe viridis eit, glabra, nec protuberantes gerit 
coftas. 
Flores ex alis furculorum feu folioforum ramulo- 
rum proveniunt longo in racemo pedem & ultra lon- 
go, in paucos laterales minoresque divifo petiolos, 
quorum quivis racemum refert florum Alcanne , 
Cypri, fimilisve plante. Flores hi facillime deci- 
dunt,fi moveantur vel tangantur , unde & fructus ra- 
ro proveniunt. 
Trunci cortex in vetuftis arboribus craffiusculum 
exfudat fuccum inftar Papede , fed in gummi non ex- 
ficcatur , qui faporis expers eft , licet cortex Santali 
odorem fpiret, & faporem fundat cum levi amari- 
tie. | , 
Fructus oblonge funt bacce inftar officulorum Oli- 
ve feu decorticati Gnemonis, fed paulo minores, ex- 
terius obfcure virides ac demum nigricantes, cum 
uibusdam punétulis notate, acfi arena confperfz ef- 
ent, hz in quinque dehifcunt partes, ac intus exhi- 
bent nucleum levem pentagonum , feu cancellum 
quinque alis ornatum , fubftantie levis ac fungofe, 
inter has vero alas tanquam in cellula una alterave 
tenuis locatur fquama in medio protuberans , ubi gra- 
nulum inftar Sefami continetur , quod verum eft fe. 
men. 
Recens trunci cortex feparatus dulcem ac debilem 
fundit odorem fere inftar Grani mo/chati , vel Santali, 
fed folia que ac cortex amaricantem habent fapo- 
rem , haud tamen ingratum: Lignum recens E 
albicat, fed in ruffum ficcatur colorem , in vetuftis 
arboribus purpurafcentem , magnasque gerit ftrias 
longitudinales inftar Abietis ligni, eft autem porro 
leviffimum , ficcum , fungofum , & molle , nihilominus 
tamen durabile , fi ufurpetur ac tractetur, debilem 
Santali fundit odorem. 
In Uliafferenfibus infulis hec arbor parvam praebet 
varietatem, fed forma haud multum a priore differt, 
excepto quod ejus folia paulo fint minora & flacci- 
diora, nec ullam habeant notabilem amaritiem : Fru- 
€tus ejusdem cum priori funt forme, ex longis raris- 
que dependentes racemis. 
Lignum duplicem gerit colorem :- Primum & opti- 
mum maris habetur , quod ad oras pallide alhefcit , in- 
terne vcro ruffiim e(t ac.lcviver pürpureum ` Alterum 
levius éft ac fungofius, flavefcens inftar Abietis, in 
quibusdam vero locis ruffefeit, hoc feminz habetur, 
ac forte flaccida gerit folia; Utraque Sandali fpirant 
odorem , fi recentia traćtentur , non autem dolabra 
poliri poffunt ob pilofam ipforum fubftantiam , ad 
folem vero non finduntur, funtque leviflima ligna, 
que in Amboina inveniuntur. = 
Quotannis menfe Majo, feu fub initium pluviofo- 
rum menfium hec arbor fua dimittit folia petiolos- 
que, ità ut fere nuda fit , quod in paucis aliis Amboi- 
ne arboribus itidem obfervatur; dein menfe Julio & 
Augufto novi regerminant ramuli ac folia, quum flo- 
res paulo poft producit usque in Januarium. 
Nomen. Latine Surenus: Malaice, Javanice , & Ba- 
leyice Suren. ln Uliafferenfibus infulis Loffal: Am- 
boinice in Leytimora La-Ulit feu Lau-Urit, h. e. 
folium Condondong. In Burone Unas & Unos , in Hi- 
toea Ulaffe , quod diftinguendum eft a fupra defcripto 
Ulafio, & ab alia arbore Ayulit feu  Condondong , 
quod in Heeamohela Kelibefi vocatur, que arbor la- 
nuginofa & mollia gerit folia, ac fpecies eft Arboris 
Caprarie: Verum autem nomen Uliafferenfe eft Alof- 
Jal, ubi & ftipitibus propagatur, ex cujus ligno mo- 
noxyla formant, in Huamohela quoque obcurrit , ubi 
Eytale vocatur h. e. arbor annua, quum quotannis 
fuos. dimittit fructus , quod incolis indicium eft, tem- 
pus adeffe Padey plantandi, In Hamaria quoque ob- 
fervatur. 
Locus. Vera Surenus exotica eft in Amboina & ad 
borealem finus plagam circa Baleyenfium quorundam 
des invenitur , qui hanc per flipites proper 9 
quod raro tamen fuccedit , quum tenerum ac ficcum 
ejus fit lignum, quod facile perit: Vulgaris vero fpe- 
cies, que a genuina non multum differt, copiofe fa- 
fis in Uliafferenfibys infulis, in Honimoa , & Nuffa 
_ Tom. III. Laut, 
breed. De groote zenuwe gaat niet regt door de midden, 
maar de voorfte belft is altyd de breed fte, en by den Deel 
rond toegebild „daar en tegen is de andere korter en fmal- 
der. De ribben flaan wyd van malkander zonder ordre; 
de bovenfte zyde is boog-ero lad | 
ribben. ; 0g-groen, glad , zonder uytbuylende 
Het bloeizel komt woort uit den fchoot der telgen of blad- 
dragende ryskens , aan een langen fteel , een voet of meer 
lang „en verdeelt in weinige en ydele zyde-fteeltjes . ieder 
verbeeldende een trosje van de bloeyende Alcanna, Cy- 
prus, Gc. Het bloeizel valt "er ligt af , als men bet aan- 
raakt , en brengt dierbalven weinige vrucbten voort. 
„De fcbor(fe des ftams aan de oude boomen , fiweet een 
dikachtig zap uit, als Papeda, dog wil tot geen gom op- 
droogen , zonder fmaak , boewel de fchor{Je een Sandel- 
reuk en fmaak by zig beeft, met een kleyne bitterbeid. 
De vruchten zyn langwerpige befiön , als Olyve-fteenen, 
of een gefcbilde Gnemon-vrucht, dog wat kleender van 
buyten donker-groen, en ten laatften fwartachtig , met 
eenige puntjes , als zand bezet ‚die hun in vyf deelen ope- 
nen, en van binnen vertonen een vyfzydige ligte kor! of 
pilaartje, met vyf vleugelen bezet, ligt en voos van Jub- 
flantie , bebbende tu[Jcben de vlerken als in ieder celletje, 
een of twee dunne fchubbetjes , in de midden uitbuylende, 
ee een kleen korreltje leyd als Sefamum , "t welk ’t 
zaad is. 
D 
De fcbor[fe als men ze aftrekt, beeft een zoeten, dog 
Jlappen reuk, bykans als Granum mofchatum , of San- 
del, maar zo wel de bladeren Refor zyn bitter van 
Jmaak, dog niet onaangenaam. Het bout verfch gekapt , 
is witachtig, maar bejterft ftrax ros, en in de oude boo- 
men wat purperachtig , met groote fireepen in de lengte, 
gelyk bet Dennen-bout , voorts zeer ligt „droog , voos „en 
week, niet te min durabel als men ’t handelt , een flappen 
Sandel-reuk van zig gevende. 
In de Uliaffers waft dezen boom met een kleene veran- 
deringe , aan gedaante niet veel van de voorgaande ver- 
Jcbillende, bebalven dat de bladeren wat kleender en = 
per zyn,en geen merkelyke bitterbeid bebben. De vruch- 
ten zyn van de voorige gedaante , bangende aan lange en 
ydele troffen. 
Het bout is tweederley van coleur: bet eerfte en befte 
is °t manneken. nan de kanten hleek-amit , maar van bins 
mem. ro» y met ligt purper gemengt; bet ander is ligter en 
voozer , ligt-geel, als ^t Dennen-bout, bier en daar wat 
ros onderloepende , dit is bet wyfken, en mi[[cbien dat 
met de flappe bladeren: Beyde bebbemze mede een Sandel- 
reuk „als men ze ver/ch bandelt , laten zig niet glad fcha- 
ven wegens baare pelzige fub[lanties fcbeuren niet in de 
Sonne , en zyn van de ligtfte bouten die men in Amboina 
vind. 
Jaarlyx in May of bet begin van de regen-maanden , 
begint dezen boom zyne meefte bladeren en jonge del 
af te werpen , zo dat by meeft kaal ftaat , 't welk nog eenige 
weinige boomen in Amboina doen; daar na in Fuly en 
„Augujty begint by jonge takjes en loof te gewinnen, en 
daar op te bloeyen , bet welk tot Fanuary duurt. 
Naam. Jn ’t Latyn Surenus: Maleyts , Favaans „en 
Baleys Suren. In de Sa [4 Loffal; Amboinfcb op 
Leytimor La-Ulit, of Lau-Urit, dat is blad van Con- 
dondong. Op Boero Unas en Unos. Op Hitoe Ulaffe, 
bet welk men onderfcheiden moet van 't bovenftaande 
Ulafii, en van een andere boom Ayulit of Condondongs- 
blad, dewelke op Hoeamobel Kelibe(Ti biet,, met zagte 
wolachtige bladeren , en een Beat is van den Arbor 
Capraria. De regte naam is in de Ulia[fers Aloffal , daar 
men "t met ftokken plant , om van defelfs bout praauwen 
te maaken; men vind bem mede op Huamohel, daar by 
Eytale biet, dat is jaar-boom, om dat by jaarlyx zynt 
orucbten afwerpt, waar aah de Inlanders kennen, dat 
bet tyd is den Pady te fleken. Op Hamarien vald by ook 
veel. i 
Plaats. De regte Suren is een vreemdeling in Amboina, 
en werd aan de noord-zyde van den Inham, omtrent de 
wooningen van eenige Baleyers gevonden, die bem met 
ftokken voortplanten , 't welk nog zelden gelukt, om dat 
by een teer en droog bout beeft, dat ligt uitgaat. De ge- 
meene zoorte , die dog van de regte niet veel verfchilt, 
heeft men met redelyke quantiteyt in de Uliaflers, op 
I2 Honj- 
