IV Bock. XLII Hooff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 5; 
majora ufurpatur, uti in precedenti fuit dictum ca- 
er rubra quarta five latifolia, Malaice Caju Me- 
ra daun Befaar, Amboinice Aycau Lau Ila, quia in- 
ter omnes Aycai fpecies maxima gerit folia, humilis- 
que eft arbor, truncum gerens incurvum, nunc bifi- 
dum nunc trifidum , inftar fruticis, cum Jambofa fil- 
veftri libro primo defcripta tantam gerit fimilitudinem, 
ut vix inter fefe diftingui ac dignofci poffint, ambae 
enim funt arbores humiles & incurve, ampla mag- 
naque gerentes folia, illis Jambi fimillima, cortex 
vere hujus Aycau ex more fuo femper magis ruffefcit 
quam filveftris Jambofe, ejufque folia funt rotundio- 
ra & latiora, crafliores gerentia coftas ac venas, ma- 
jores formantes finus quam in Jambofa, ac contrita 
ingratum prebent acidulum faporem atque odorem. 
lores quoque albent uti precedentium, vagis ex 
corymbis provenientes. Fructus fimiles funt Antho- 
phyllis Caryophylli filveftris, fed rotundiores funt, 
formamque gerunt brevium Olivarum, quatuor ge- 
rentes fquamas fuperne concurrentes, & umbilicum 
formantes , uti in Jambofis; Sub externa carne acidu- 
la inftar inmaturarum Jambofarum ficcus reconditur 
nucleus , externe albus, interne purpureus. 
Lignum magis albefcit quam reliquarum priorum 
fpecierum , ipfi Jambofz fimile, nulli ufüi aptum. 
Locus. In cunctis crefcit locis planis inter reliquos 
humiles frutices, fed potiffimum circa litora. 
- Ufus. Nullum peculiarem pr&bet ufum, excepto 
. quod ejus cortex aliquando adhibeatur ad Oebat Pa- 
peda feu pultem ex ipfo preparandam , uti fupra de 
pluribus aliis fuit dictum arborum corticibus. 
ren T WINNERS Tore ees 
nen van groote netten gebruykt, gelyk in ’t voorgaande 
Capittel gezegt is. 
Het vierde Arbor rubra ofte de breedbladige , in 't Ma- 
leyts Caju Mera daun Befaar; Amboins Aycau Lau 
lla, dewyl * onder alle Aycaus de grootfte bladeren beeft, 
blyft een lagen boom , met een bochtige flam, zomtyds in 
tween of drien verdeelt , gelyk een ftruyk, met de Jam- 
bofa filveftris Lib. 1. bejcbrevem , zulke gelykeni [Je 
bebbende, dat menze qualyk onderfcheiden kan, want 
beyde zyn lage en kromme boomen , met groote breede bla- 
deren, die van Jamboe zeer gelyk , doch de fcbor (Je van 
dit Aycau is naar zyn gewoonte altyd roffer, dan de wil- 
de Jamboe, en de bladeren zyn wat ronder en breeder, 
met grovere aderen, die merkelyker boogen maken dan de 
Le gewreven zynde onlieffeby& zuur van reuk en 
maak. 
Het bloeyzel is mede wit, als aan de voorige, aan y. 
dele kroontjes ftaande. De vruchten zyn de Anthophil- 
lis van de wilde Nagelen gelyk, docbronder , in gedaan- 
te als korte Olyven, met vier [cbubben, die vooren tza» 
men ftooten , en een navelmaken , gelyk aan de Jamboes. 
Onder "t buytenfte vleefch, ^t welk zuur is, als onrype 
Jamboefen, leyd een drooge korl , van buyten wit , bin- 
nen peers. 
Het Hout is witter dàn aan alle de voorgaande , dat 
van de Jamboes-boom gelyk; tot niets gebruykelyk. 
Plaats. Het waft op allerbande vlakten, onder de la» 
ge ruygten , doch meeft omtrent het ftrandt. 
Gebruik. Het beeft geenzonderlykgebruyk, bebalven 
dat zyn fcborffe zomtyds genomen werd, tot Oebat Pa- 
peda daar wan te maken, gelyk boven van meer andere 
gezegt is. y 
o 
CAPUT QUADRAGESIMUM 
SZE s RT IU M. 
Arbor Facum major. Cajus Lobe. 
Rhor Facim duplex eft, major & minor. 
" Primo: Arbor Facum major mediocris eft ar- 
|] bor , ad fummum crus, plerumque vero pedem 
cralfa , rectiffime adfurgens , corticem gerens glabrum 
ex cinereo fufcum: Ejus rami ramulique funt quoque 
rei, tenues, firmi, equales, rotundi, glabri, & 
obfcure fufci, adeoque duri & lenti, ut minimus e- 
tiam ramus pollicem modo craffus adultum fatis juve- 
nem fuftinere valeat: Foliorum vero rachides facilli- 
me abrumpufitur, atque he in ramulis in plures ali- 
as minores dividuntur, ita ut hec arbor denfam con- 
ftituat comam.  Hifce brevibus rachidibus vix cul- 
mum craflis, folia*infident folitaria, inordinata, fe- 
re feffilia, (Que funt fcabra, craffiufcula inftar per- 
ameni, fuperius glabra, equalia, & lete viridia, 
nferius paucisobliquis, incurvis, & protuberantibus : 
coftis pertexta, fingula feptem vel novem pollices 
longa: Amboinenfis vero fpeciei tres, quatuor, & 
quinque pollices longa funt, binos lata digitos, ner- 
vus autem medius fuperne parum protuberat, nullum 
notabilem habent faporem , ferefilveftrem , attamen 
penetrantem: In Boeronenfi fex pollices longa funt, 
tres digitos trahfverfales lata, fuperne penitus glabra 
& zqualia, faporis refinofi, ad Canarium adcedentis: 
Ex arboris forma & fufco ramulorum colore videre- 
tur adfinis effe precedenti arbori rubra, feu utris- 
que Caryopbyllaftris , foliorum vero fitus , ipforumque 
coftz & fapor alia declarant. 
Flores funt pufilli, albi, tres, quatuorve fimul uno 
ex corymbo Kies Oz, hofce folitarii plerum- 
ue infequuntur fructus, aliquando vero quinque vel 
ex fimul magnitudine ovi , feu fructus Bonga Tanjong. 
Qui externe quum funt obfcure viridi & molli pu- 
tamine inftar Canariorum, multo vero tenuiori, ma- 
turi vero fruétus viridem habent inftar pomorum co- 
lorem, fub ifto vero putamine nux reconditur Cana- 
Tlum referens, qua putamen gerit durum , quod ictu 
aperiendum eft, exhibetque nucleum nigricantem 
edulem. ee 
Arboris inum albicat, tenuibus conftat fibris, eft- 
que durum & folidum , adeoque lentum & fiexile, ut 
arbok hec alta & gracilis non frangatur , licet tonia: 
, " ribus 
porami 
XLIIL HOOFDSTUI 
De groote Toorze-Boom. 
Rbor Facum is tweederley, groot en kleen, — . 
A Eerftelyk; Arbor Facum major, is een middels 
bare boom , op ’t boog fte eeh dye, maar gemeen een 
been dik, zeer regt opfchietende , met een evene fcbor(fe , 
wyt den graauwen bruyn. Zyne takken en ryskens zym 
ookregt dun, fiyf seven, rond, glad „en donker-bruyn , 
zo bard en ftyf van bout, dat de minfte tak van een 
duym dik, een kloeken jongen dragen kan, doch de rys- 
kens breeken kort af, dezelve [taan wel aan de takskens, 
al wederom in veele andere mindere verdeelt, zo dat hy 
een dikke kruyn maakt. Aan deze korteryskens, dewel- 
ke qualyk een ftroo-balm dik zyn, flaan de bladeren en- 
kelt , en zonder order , op zeer korte voetjes. Deze zyn 
Jtyf , dikachtig , als perkement , boven glad, even, en 
blyde-groen , van onderen met weynige [cbuynze geboge- 
ne en uytbuylende ribben, aan teder zeven en negen: 
‘Aan een Amboinfch geflacht zynze drie, vier, en «yf 
duymen lang, twee vingers breed, en de middelzenuwe 
buylt boven een weinig uyt, zonder merkelyke fmaak, of wat 
wild, niet te min doordringende. Inde Boeroneeze zynze 
zes duymen lang , drie dwersvingers breed y boven gantfcb 
even en glad, van [maak «vat bersachtig, na Canari 
trekkende. Het fat/oen des booms, em de bruyne coleur 
der ryskens inziende, zoude men zeggen, dat by wyt de 
maag [chap van de voorgaande Arbor rubra, of van de 
beyde Caryophyllafters ware, doch den ftand der bla- 
deren, baare ribben, en fmaak, wyzent anders uyt. 
Het bloeyzel beftaat uyt kleene witte bloempjes , drie 
en vier aan een kroontje voortkomende, Hier op volgen 
meeft enkele vruchten, zomtyds ook vyf en zes by mal- 
kander , in de grootte van een vogel-ey, of alsde vrucht 
van Bonga tanjong. Buyten bebbenze een donker-groe- 
ne en welke bolfter , gelyk Canary noten, doch veel dun- 
der, dewelke in baare rypbeyd appel-groen werden, daar 
onder leyd een nootje, gelyk een Canary, met een harde 
fchaal , dewelke men opkloppen moet, zo vind men daar 
in een zwarte beeft , die niet eetbaar is. 
Het bout is witachtig, digt, hard; en fyndradig, zo 
taay en buygzaam , dat deze hooge en ranke boomen met 
breeken , al werdenze door een harde wind been en weer 
K 5 ge 
