$ HERBARIIAMBOINENSIS LiberIV.cap. XLIII. 
ribus ventis commoveatur ‚immo licet per fortiorem 
vim truncus findatur , attamen non feparatur , nec fa- 
cile etiam eradicatur , quia profunde ejus radices 
terram petunt, ac firmiter ipfi infiguntur. | 
Lignum hoc fubtili guogue pinguedine fine dubio 
inpr&gnatum eft, guum femi-ficcum ignem cito con- 
cipiat, tarde ardeat, & folidos exhibeat carbones ; 
ficcum vero in longa fiflum fegmenta inftar facis ar- 
det & fplendet. 
Nomen. Latine Arbor Facum major , juxta Malaienfe 
Caju Lobe. Amboinice Ayefi & Zant, qua omnia 
nomina facum arborem denotant. ernatice Hate 
Safoe,h e. Malaice Caju Siffit , h. e. peétinum lignum. 
In Boerone Habeam & Reymban vocatur. 
Locus, In nudis crefcit montibus ut, & in vallibus, 
in levibus filvis. In Amboina quoque obcurrit & Ley- 
timora, majori vero copia in Boerone non procul a 
litore , quz fpecies , uti diétum eft, majora gerit folia 
Amboinenfi, unde & arbufculas accepi, quas horto 
conmifi, que lete progerminarunt. 
Ufus. Trunci vix pedem craffi durabiles exhibent 
palos ac trabes zdium tectis: Truncorum lignum op- 
time quoque focis infervit, ac potiffimum in longas 
finditur partés, quarum tres quatuorve conligantur, 
fuperius adcuminate, quod Virgilio dicitur Ska 
faces: Ha ad apices adcenduntur , adeoque claram 
prebent flammam ac faces, quas illi manibus tenent, 
qui per noctem defluente mari in litore cibum fuum 
uerunt ex pifcibus, cancris, ac conchis: Hoc opus 
mboinice & Malaice vocatur Lobe , quod fignificat, 
facibus lucem prebere, quz alioquin rećte Malaico 
vocabulo Sulo vocatur, a quo itaque opere hzc ar- 
bor fuum obtinnit namen 
um &jus lignum fit tenue, lougitudinalibus Con- 
ftet fibris , ac durum fit, pećtines ex hoc formari pof- 
funt, uti apud nos ex Buxo fit, unde & nomen Ter- 
natenfe fuam habet originem. | 
Rumpbii Adpendix hisce auctus eft. 
Amboinenfem Caju Lobe ulterius fic defcribo; in 
Leytimota Lape Lape vocatur: Ejus truncus paulo 
major eft illo Calappi , corticem gerens tenuem da 
brum, & firmum, qui decorticari facile poteft. Fo- 
lia vix differunt ab illis Boeronenfis arboris , excepto 
quod hujus fint paulo longiora, brevibus infidentia 
petiolis , ad oras non ita finuofa, ac de Canarii fa- 
pore participantia. 
In ramulorum fummo, & ex alis fuperiorum folio- 
rum corymbi excrefcunt nodofi , ex innumeris parvis 
capitulis conftructi, que obfcure pallentes feu fumeos 
exhibent flofculos , ex duodecim acutis petalis conftru- 
ćtos, cum totidem ftaminibus, in quorum centro pi- 
ftillum locatur: Ex iisdem corymbis frućtus excre- 
fcunt, prope folia folitarii, prope corymborum di- 
vifionem bini ternive fimul, digiti articulum longi, 
& acuminati inftar fructus Capfici junioris , quorum 
apex incurvus eft, externe vero nigricant , molles- 
que & lanuginofi funt, fi tangantur. Sub gluma ex- 
teriore tenui putamen reconditur aliud tenue & li- 
gnofum inftar illius nucis avellan& , atque in hoc nu- 
cleus albicans. Floret Februario. 
Arboris lignum eft fubtile & longis conftat fibris, 
citrinum inftar pallidi Machili , atque graviffimum eft, 
unde Amboinenfes illud raro ad zdificia adhibent, 
carbonarii vero hoc aliis admifcent lignis, ex quibus 
carbonesexurunt: Recens lignum igni admotum facil- 
lime flammam concipit , claramque illam fovet, unde 
& facibus quam optime infervit. 
Quidam Amboinenfium illud vocant Aypaloulan , 
h. e. ardens lignum , quod nomen commune gerit 
cum flamma filvarum, que frutex eft libro fexto de- 
fcriptus, bine enim he arbores fibi adfines effe vi- 
dentur. Trunci cortex aque infufus, maceratus, & 
propinatus prodeft Hydropicis , quique cortex exter- 
ne etiam zdematofis inlinitur partibus. 
Altera Caju Lape Lape a fuperiore Caju Lobe diver- 
fa rectum gerit truncum, qui ramulos emittit rectos 
firmosque, ex quibus folia peculiari excrefcunt mo- 
do, bina nempe fimul brevi infident petiolo, ex ip- 
forum vero centro petiolus ifte aliquando elongatur , 
ejusque fummo infident bina alia folia longiora & 
majora 
geflingert , ja al moet een ftam door eenig geweld ber Bes, 
20 blyft by evenwel aan malkander bangen, en laat zig 
ook niet witwortelen, dewyl by diep en vaft in de aarde 
flaat. 
Het bout moet ook met een fubtiele vettigheid befwan- 
ert zyn, want het half drooge ontfangt ’t vuur , brand 
ngfaam, en zet vafte koolen; maar bet drooge in lange 
ftukken gefneden, brand zo belder als een toortze. 
Naam. In ’t Latyn Arbor Facum major, naar ’t 
Maleytfche Caju Lobe, en ’t Amboinfche Ayefli en Ay- 
laueffi , alle vier toortzen - bout beduydende. Ternaats 
Hate Safoe , dat is in "t Maleyts Caju Sifüt ; dat is 
Kammen-bout. Op Boero Habeam en Rymban. 
Plaats. Men vind ’t op kaale bergen , en ook op de 
vlakte , daar een ligt bofcb is. Men beeft bet in Amboina, 
op Leytimor , dog in meerder quantiteyt op Boero, niet 
verre van ftrand , "t welk „als gezegt , wat grooter blade- 
ren beeft dan bet Amboinfche , waar van ik kleene boomp- 
jes beb laten balen, en in myn Tuyn geplant, dewelke 
gelukkig opquamen. 
Gebruik. Het geen dat niet dikker dan een been is, 
geeft durabele fparren en balken, tot "t dakwerk im de 
buyzen. Het bout van de ftammen is een van de befte 
brand-bouten , dog " werd meeft tot lange fiukken geklo- 
ven, waar van men drie of vier t zamenbind , en vooren 
wat fpits maakt, bet welk Virgilius noemt Infpicare fa- 
ces. Deze dan by 't Ditze eynd aan[lekende , branden za 
belder als een toortze , dewelke die geene in bun banden 
dragen, die s nagts by afloopent water op ftrant baare 
koft moeten zoeken , in kleene visjes , krabbetjes en fcbul- 
en. Dit werk noemt men int Amboinfch en Maleyts 
che, % anelk heduyd ligton mot een toortze , en de toortze 
zelfs, die men anders in goed Maleyts sulo noemt, van 
_welk werk dan deze boom zyn naam beeft. 
Dewyl Teen fyn, regidradig, en bard bout is, zo 
kan men kammen daar van maaken, gelyk wy met Bux- 
boom doen, waar van den Ternataanzen naam komt. 
Het Byvoegzel van Rumphius is hier medo 
vermeerdert. 
Pan bet Amboinfche Caju Lobe, geef ik deze nadere 
befchryving. Het biet op Leytimor Lape Lape. Den 
fiam werd ruym zo groot als een Calappus-boom , met een 
dunne , effene , ftyve [tborffi, die zie laat affcbillen. 
De bladeren ver/chillen niet JA t Bożrórieże Í ise 
dat deze laatfte wat langer Zyn, op korter voetjes ruften- 
de, aan de kanten zo niet gekrult „en iets van de Canary- 
finaak mededelende. | 
Aan ’t uitterfte der ryskens, en uit den [choot van de 
voorfte bladeren , komen bolachtige kroontjes voort, ge- 
maakt van ontelbaare kleene knopjes, dewelke vertoonen 
kleene rookverwige bloempjes van 12, (Ditze blaadjes ge- 
maakt, met zo veel draatjes, en een middel-ftyletje daar 
in; aan dezelve kroontjes komen de vruchten voort , by de 
bladeren enkelt „en by de kroontjes 2.en 3. by malkander, 
een lid van een vinger lang, en toegefpitfb als een jong 
ritsje, met de [bits wat krom ftaande , van buiten groen, 
en wat zagt of wolachtig in "t gevoelen, Onder de buy- 
tenfte dunne buyd , leyd een andere dunne dog boutacbti- 
ge febaal , gelyk als aan de Haze-noot „en daar binnen een 
witachtigen beeft. Het bloeyd in February. 
Het bout is fyn en langdradig y ligt-geel , als bleeke 
Makilan , en een van de andis + Sc bet de Am- 
boinezen zelden tot den buisbouw gebruyken ; maar de 
Keolbranders mengen "t onder ander bout”, om koolen van, 
te branden. Het verfche bout een weinig in " vuur ge- 
bouden , brand ligt en klaar, daarom bet bequaam tot 
Loorzen 15. 
Zommige Amboinezen noemen 't Aypaloulan, dat is 
brandent bout, een naam gemeen met flamma filvarum, 
welk anders een firuyk is in ^t 6. Boek Prev avant 
bet fchynt dat deze twee boomen van eenderly maagfchap 
zyn. Jebor/Je des ftams in water gedaan, gezsoden, 
en gedronken , belpt den genen ‚die waterzuchtig zyn „en 
Jmeeren dezeloe fchor(Je van buyten op de zuchtige leden. 
Een ander Caju Lape Lape, ver/cbillende van "t bo- 
venftaande Caju Lobe, beeft mede een regte flam , en 
daar aan regte ftyve ryskens, aan dezelve de bladeren op 
een byzondere manier, te weeten twee en twee by | 
kander op een kort fleeltje, dog uit baare midden wert 
zomtyds bet fieeltje langer , en aan zyn uitterfte twee 
