IV Bock. XLVII Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. $ 
ili nempe & Majo. 
um, ABU Ladne Arbor Noétis, Bancalus femina & 
latifolia > Malaice , Baleyice, & Macaffarice Caju 
Cuning & Bancal Parampuan , Amboinice Mamelen , 
Melen, & Humelen, quod obfcura feu noctis arbor 
eft, quibufdam Ulipockol , licet alii Makilum hoc quo- 
E 
Maturefcunt fruétus fub finem pluvioforum menfi- 
H 
que denotent nomine ; Ternatenfibus Comi Comi , Bi- 
Contsja. 
and N oke altis crefcit montibus , fed in plani- 
tie in frigidis & humidis locis, in Gorama vero ip- 
fam in montibus inveni in „denfis filvis, ac porro in 
cun&is Occidentalibus & Orientalibus infulis , aliquan- 
do plures fimul, ita ut denfam conftituant filvam. 
Ufus. Hec arbor proprie tignum non fubminiftrat, 
fed, quum Chinenfium ligniarii anno 1666. inter ali- 
«os afferes nobiliffima Societati Indice hujus quoque 
vendiderunt. arboris afferes, ejufque lignum apud 
vulgus aliquando ad edium poftes adhibeatur, hoc 
uoque loco ipfam defcribere debui, quum enim re-s 
ibis craffumque gerat truncum ac molle lignum , fa- 
cile'in afferes hoc-fecari poteft, quem in finem ve- 
tuftiffinz eliguntur arbores, quum lignum alioquin 
coffos facile generet ac cariofum fit. Immo poftes 
fepe & trabes in edibus fuere reperte , interne peni- 
tus cariofe , externe vero folida & integre, que uno 
tamen iétu findi poterant. a 
Ex vetuftis truncis afferculos mihi comparavi rite 
exficcatos, ex quibus ciftule fabrieatz funt, quz us- 
que in decimum quartum incorrupta fuerunt annum, 
lignum. hoc nequit poliri atque quam vetuftum etiam 
fit, fi tangatur , glutinofum. videtur, ach cera effet 
obduétum. Macaflarenfes, aliique populi ex his quo- 
que truncis monoxyla fórmant, & quum hoc li- 
gnum perdolatum a&ri exponatur, fordide cinereum 
contrahit colorem. | 
He fepe arbores tanta fibi adftant copia, ut am- 
plis fuis foliis locum reddant opacum, unde & forte 
ab Amboinenfibus Noctis arbor vocata eft. Fructus 
hifce aliifque populis pro cibis non inferviunt , qui vero 
in infulis ad Eurum fitis crefcunt, a montanis populis 
penurie tempore eduntur, uti id anno 1659 in Go- 
rama obfervavimus, ubi prope montanas cafas magni 
horum fructuum acervi reperti funt, quos comede- 
rant ifti incole, quum per bellum; quod nobifcum 
erebant, nullum alium fibi comparare poterant vi- 
um. | 
Malayenfes, Baleyenfes, & Macaflarenfes ipfius 
folia adhibentad cibos, quibus pifces involvunt, quos 
fimul coquunt & edunt; qui cibus Boboto vocatur. 
Alii folia aque incoquunt, ac dein in tenuia con- 
fcindunt ramenta , quibus cum Oryza vefcuntur inftar 
La&ucz, quibus fuperfundunt pauxillum aceti vel 
fuccum Bocaffi, he enim nationes amaritie levi de- 
le&antur. Baleyenfes hec cum aquaconterunt, qua 
caput lavant, fi refrigerio opus fit, puerorum vero 
* ardentibus febribus laborantium totum fricatur cor- 
Ss cataplafmate ex contritis foliis preparato. Ex 
ujus arboris ftipitibus vel ramis fepes etiam forman- 
tur, quum facillime progerminent, atque in arbores 
excrefcant, ut folia ufui inferviant. 
" Hujus & alia obcurrit fpecies, foliorum forma & 
ma enne priori fimilis, fed ejus truncus ruffefcit. 
Foliorum quoque vene fubtus rubent vel fufce funt. 
Lignum etiam magis lutefcit, cetera precedenti fi- 
milia. = 
+, Amboinenfes nullum hujus arboris habent ufum, 
immo aliis perfuadere ftudent, fi quis folia diu mani- 
bus teneat , tali vifum obnebulari: 
Tabula Quinguagefima Quarta 
— exhibet arboris ; que Arbor Nottis feu Caju Cuning 
ur, 
Ton. III. CAPUT 
De rype vruchten vind men in °t eynde van de drooge 
mouljon, te Weten in April en May. * i 
aam. Zn’ Latyn Arbor Noćtis, Bancalus femi- 
na & latifolia, Maleyts, Baleys, en Maccaffers Caju 
Cuning,en Bancal Parampuan, Amboins Mamelen, Me- 
len, en Humelen, donker of Nagt-boom, by zommige 
Ulipockol, boewel andere de Makilan met dezen naam 
ook verftaan; Ternaats Comi Comi, Binaas Contsja. 
Plaats. Hy waft niet in ’t hooge gebergte, maar inde 
laagte, op koude en vogtige plaatzen, doch op Goram 
bebben wy bem ook in "t gebergte gevonden in donkere 
Boffchagien, voorts in alle Wefterfche en Oofterfche 
Eylanden, zomtyds veele by malkanderen met boopen in 
geheele Boffchen. 
Gebruyk. Dezen boom geeft eygentlyk geen timmer- 
bout , maar dewyl de Chineeze bout-zagers anno 1666. 
onder andere planken, aan de E. Comp. ook deze lever- 
den, en zyn bout by flegte lieden zomtyds tot ftylen van 
buyzen gebruykt werd; zo hebben wy bem in dit boek 
plaats moeten geven, want om dat by een regten dikken 
fiam, en een week bout heeft, laat by zig ligt tot plan- 
ken zagen, waar toe men dan de oudfte boomen kiezen 
moet , anders werd dit bout zeer ligt wormfteekig en ver- 
molzemt: Fa men heeft ftylen en balken aan de buyzen. 
gevonden , die van binnen gantfch vergaan waren, maar 
van buyten gaaf en onbefcbadigt , dat menze met een kap 
doorkappen konde. 
Ik beb evenwel van oude ftammen plankjes gebad, wel 
gedroogt, en daar van doosjes laten maken, die in "t 
veerthiende jaar nog onbefchadigt waren. Het laat zig 
niet polyften, en boe oud dat "t is, blyft evenwel in ’t 
aantaften klam , of bet wafch was. De Macca(faren en 
andere Natiën maken ook ligte praauwen uyt dezen ftam 
mede van korten ouderdom , en daar dit gefcbaafde bout 
in de lugt [laat , befterft bet leelyk-graauw. 
De boomen ftaan dikwils zo veele by malkander , datze 
met haare breede bladeren de plaats donker maken , waar- 
om hy miffcbien by de Amboinezen boom der duyfternifie 
genaamt word. De vruchten zyn. by de Amboinezen en 
andere Natiën niet eetbaar, maar die op de Zuyd-Oofter- 
Eylanden, en andere Bergluyden eetenze by bongersnoot, 
gelyk Wy anno 1659 op Goram bevonden bebben, by de 
berg-buysjes groote boopen van deze vruchten te leggen, 
waar van de Inlanders gegeten badden, doen zy wegens 
den oorlog, die ayy hun aandeden, niet anders koften 
krygen. ; 
De Maleyers , Baleyers , en Macca[Jaren gebruykende 
bladeren in de koft , met dezelve de viffchen bewindende , 
tzameń kookende; en eetende, welke koft men Boboto 
noemt. . Andere kookenze in water op, fnydenze. daar na 
in fmalle riemen, en eetenze met ryft, als Salade, een 
weinig Azyn of zap van Bocaffam daar over doende of 
gietende , want die Natie vermaak beeft in matelyke bit- 
terbeid. De Baleyers wryvenze in water , en waffen bet 
boofd daar mede, om te verkoelen, als het noodig is; 
maar kinderen, die de heete Koortze bebben , beftrykenze 
"t gebeele lyf met een pap uyt de gewrevene bladeren ge- 
maakt; men maakt er ook pagger-fiylen van, die uyt- 
Jchieten , en tot boomen worden, om 't gerief van de bla: 
deren te bebben: me. x9 
Men beeft een ander zoorte bier van, van pedaante en 
grootte der bladeren, bet voorige gelyk, maar de febor[Je 
des booms is ros, De aderen van de bladeren zyn van on- 
deren rood of bruyn. Het bout hooger geel, de refl bet 
voorige gelyk. e | ; 
De Amboinezen bebben geen gebruyk van dezen boom; 
ja maken malkander, wyż , zo ymant de bladeren lang in 
de bandem draagt, dat by een donker gezigt daar van 
krygt. 
De vier- en vyftig fle Plaat 
Vertoont een Tak van een boom, dewelke de Nagt-Boom 
- ofte Caju Coming genaamt werd, 
- « 
L 2 XLVIII. 
