88 
inquo enim adparet circinnis quafi ornata. 
T uid Lie Cp A Macaffarice Caju Angin, 
nei Angin, h.e. arbor venti, quum ventus tantum In 
is SO? excitet fonitum: Amboinice Ay/amara , 
in Leytimora Lour. Lochamea Lauewul. Talia 
Caju Merack, h. e. Pavonum arbor, quum ejus fólia 
uodaminodo Pavonis criftam referant ; in Banda 
ullebur & Cullewur. In Cerama Orientali Ureul: in 
Tambocco litorea fpecies Ucu, que ab Amboinenfi 
fpecie haud multum differt , terreftris vero fpecies 
majores gerens fructus Huay & Canjang Ya vocatur, 
h. e. capitis medicamentum. 
oe 
Locus. Per totam Indiam aquofam nota eft hzc ar- 
bor; fed potiffimum in Orientalibus ejus plagis, ut& 
in cunétis parvis planisque infulis, in Boreali Cera- 
mz ora totus tractus ab Hatoewenfi finu usque ad 
Waroe ultra viginti milliaria longus , & inhabitatus, 
adeo denfe ab fisco arboribus eft occupatus , ut € 
longinquo magnatis cujusdam hortum repreefentet , 
Cuprefis & Pinis confitum. In Java potiffimum cre- 
feit circa fluvium Carwang, in Baleya in montofa 
Brattane regione. | 
J us. Hoc lignum optimum quoque foret ac dura- 
bile tignum, ni tam grave effec, atque Amboinenfi- 
bus nimis difficile cefu. Bandanenfes tamen & Loe- 
honenfes aliquando illad adnibent ad zdium poftes & 
coítas: Deciduas inveni arbores in Loehoe filva, ex- 
terne circiter ad digiti craflitiem cariofas , interne 
folidas, integras, & inftar lapidis duras. Lignum hoc 
porro optime focis infervit , unde & a "nenfibus 
Araci exuftoribus quam maxime expetitur , quum 
ingentem excitet fervorem , ac diu durabiles prebeat 
carbones ‚ac facile findi poffit. aliud infuper admifcent 
ipfi lignum, quum vehementi caloré cacabos nimium 
confumeret: Fabris etiam optimos fubminiftrat car- 
bones, quem in finem Macaffirenfes & Orientales 
Ceramenfes illud potiffimum adhibent, qui etiam pulve- 
ri pyrio componendo optime inferviunt contra noftre 
nationis opinionem, quz femper leviffimum prefert 
lignum: Cum recenti cortice Ceramenfes conterunt 
retium funes, ut in aqua marina fint durabiliores, 
quod alii ope Roffu efficiunt. Hujus arboris furculis 
non tantum arcus feftivi ac.poftes exornantur in con- 
viviis, fed Amboinenfes quoque illos adligant dorfis 
gladiorum fuorum in vulgari ipforum faltatione Pyr- 
ticha, Malaice Tsjacalilla vocata. 
Indigenz quidam, ac prefertim Moluccani, non a- 
mant hujus arboris ramos in navigiis trans mare vehe- 
re,nimium timentes ventum , quum arbor hzc fit 
ventofa: Mihi faltem moleftiam ac fcrupulum move- 
runt, quod binas arbufCulao in parva infula ev arena 
exftirpatas mecum trans mare vehere vellem, ut il 
las horto meo mandarem, ubi & late 
runt, atque intra quatuor annorum fpatium in altas 
excreverunt arbores, locus autem füb iis femper nu- 
dus ac fterilis erat, ob myriadem deciduorum folio- 
lorum. 
Trunci cortex in ufu Medico: eft ad Beri Beri, & 
trementes artus; fi hi cum ipfius decoéto fepe fri- 
centur & laventur: Foliorum decoćto propinato Ma- 
caffarenfes abdominis tormina & colicas curant , maxi- 
mz etiam ipfius arboris nuces cum aqua contrite & 
Emplaftri forma fronti inlinite Cephalalgiam curant. 
Montana fpecies hortis conmiffa & detruncata iterum 
rogerminat, Hoc in ligno. quod Chinenfis Noncko 
bebat findi ad focum , quum is effet Araci exuftor, 
reperta fuit rara & elegans Dendritis Cafuarina , a no- 
bis loco füo defcripta. 
pin mihi narrarunt , fefe in Java & Sumatra 
craffas obfervafle hujus generis arbores, ex quarum 
trünci inferiore parte albicans exftillaret gummi, hoc 
vero in hisce Orientalibus infulis nunquam fuit com- 
pertum. ` : 
Aquila marine nidos fuos componunt in harum ar- 
borum maximis ramis, ut ex iis in märe profpiciant, 
Anno 1675. talis nidus in Manipa per ventum proji- 
ciebatur cum toto disrupto ramo, in quo fcopuli fru- 
ftum inveniebatur ab aquila depofitum palmam vix 
magnum, cui adcreverant varia clari cryftalli frufta, 
quorum maximum digitum longum erat, inregulare, & 
hexagonum , fuperius acuminatum: Rudes ac inperiti 
incola 
HERBARII AMBOINENSIS 
progermina- , 
Liber IV. cap. L, 
Op Maleyts Caju Tsjammara,dat is Arbor Circi 
want van verre aan te zien gelykt by zeer «vel vol ba Tra 
lokken te bangen. Ternaats Liluwi...... Macajjers 
Caju Angin en Angi Angin, dat is wind-boom , om dat 
er de wind zulk zuy/jen in maakt. Amboins Aylamara 
en op Leytimor Lour. Loeboenees Lauewul, Baleys Caju A 
Merack, dat is Paauwen - boom , om dat zyne bladeren 
eenigzints na een kuyf van een Paaww gelyken, Bandaes 
Kullehur en Cullewur. Op Ooft-Ceram Ureul , op Tom. 
bockaans 't firand-geflagt Ucu , ?t welk wan "t Amboin- 
Jche geflagt niet veel verfcbilt , len 't Landgeflagt met da 
groote vruchten Huay en Canjang Ya , dat is boofd. 
medic yne. 
Plaats. Hy is door gebeel water-Indiën bekend » dog 
meeft in de Oofler - quartieren , en op alle kleene vlakke 
Eilanden ; op de Noord-Kuft van Ceram is de gebeele 
fireek van de Hatoewefe bogt tot Waroe toe, over de 
twintig mylen lang onbewoond, en zo digt met deze boo- 
men bewaffen, dat bet van verre fcbynd een groote Hee. 
ren Tuyn te zyn, met Cipre[fen en Pyn-boomen beplant, 
Op Fava heeft men de meefle omtrent de rivier Carwang, 
En op Baley in’t bergacbtige van Brattan. 
nnorum 
Gebruik. Dit bout zoude mede een goed en durabel tim- 
merbout zyn, indien ‘t zo [waär niet was, en voor de 
Amboinezen al te moeyelyk om te kappen. Evenwel de 
Bandanezen en Loeboenezen gebrwyken 't zomtyds tot fiy- 
len en ribben aan de buyzen. Ik beb BARIKI boomen 
op Loeboe in °t bofch gevonden , van buyten omtrent een 
vinger dik gebeel vergaan , van binnen mafhef , gaaf , en 
Jieen-bard. Voorts is *t een treffelyk brandiout , en daar- 
om van de Chinee/e Arak-brancers zeer gezogt, om dat 
teen felle bitte, en langduurige koole geeft , zig ook ligt 
laat kloven; zy moeten dan nog ander bout daar onder 
laten mengen , om dat bet anders met zyne fterke bitte de 
ketels te zeer verteert, Het geeft ook zeer goede Smits- 
koolen, waar toe bet de Maccaflaren en Ooft-Cerammers 
meeft gebruyken , welke koolen ook dienen tot ^t maken van 
buspoeder , tegens bet gevoelen van onze Natie , die altyd 
van "t ligtfle bout daar toe nemen. Met de verfcbe fcborfê 
wryven de Cerammers de vi/cb-lynen , om die in zeewater 
durabel te maken , gelyk anderen met Roffu doen. Met de 
telgen van deze boomen werden niet alleen de ftylen en 
feejt-bogen verciert op de Bruyloften, maar ook bindenze. 
de du ër agter op de rugge van baare favaarden in 
baren gemeenen fwaard-dans , tn 't Maleyts Tsjacalilla 
genaamt, i 
Zommige Inwoonders , en meeft de Moluccanen, voe= 
ren deze takken niet geern in baar Vaartuygen over zees 
urcezende , dat "er een fterken wind zal komen, om dat 
"1 van een wind-boom is. Immers ik beb eens moeyte met 
bun-luvden gehad; nm dat ik pen paar kleene boompjes op 
con Hyland uit bet bloote zand uitgetrokken badde, em 
met my over zee wilde voeren, om in myn Tuyn te plan= 
ten, alwaar 29 ook gelukkig opgekomen zyn, enin vier 
jaren tot booge boomen wierden „dog de plaats daar onder 
ins geduurig kaal, wegens de menigte van afvallende 
aadjes. 
. De fcborfe van den flam werd mede in de Medicyne 
gebruikt tegens de Beri Beri, en bevende leden , als mem 
dezelve met de decottie daar van dikwils wryft en waft 
Met de decottie van de bladeren gedronken, genezen de 
Macaffaren bet krimpzel en buikpyn , maar de groote n00- 
ten met water gewreven, en als een pleyfter op 't voor- 
hooft gefmeert, geneeft de booftpyn. Het Land-geflagt 
in de Tuynen geplant , beeft men bevonden , dat afgekapt 
zynde, wederom wyt/cbiet. In dit bout, bet «elk dem 
binees Noncko liet kloven tot brandbout , (want by was 
een Amboinze Arak-brander ,) is gevonden een raren en 
mooyen [teen Dendritis Cafuarina , van ons op zyn plaats 
befcbreven. EN 
Zommige bebben my verbaalt , datze op Fava en Suma- 
tra dikke boomen gezien hebben, uit «viens onderfte ftam 
een witachtige gom droop; dog zulx is in deze Oofterfche 
Eilanden nooyt gezien. 
De zee- Arends maaken baare neften op de grootfte tak- 
ken van deze boomen, op datze van daar uytzigt in zee 
konnen bebben. | Anno. 1675. wierd diergelyke neft op 
Manipa door de wind van boven neer geworpen > of br 
met den gebeelen tak af , daar in bevond men dat den 
Arend een flukje van een klip gebragt badde , fcbaars een 
band breet qe » daar aan vajt gegroeyt waren ver/cbei- 
de ftukjes klaren Kriftal , zynde 't grootfte wel een "=. 
> 
