02 
CAPUT QUINQUAGESIMUM 
TERI UM. 
Granatum Litoreum: Delima Laut. 
Martabul. 
Enfim ex montibus & filvis defcendimus ad litora, 
S ubi nobis primo obcurrit Granatum Litoreum , cu- 
jus multas obfervavi varietates, plurefque intel- 
lexi effe pro variatione regionum , quz tamen ad bi- 
nas fpecies commode referri poffunt, ad latifoliam 
nempe & anguftifoliam. 
Martabul latifolia feu vulgaris eft humilis , incurva, 
& inregularis arbor litorea,plerumque fimplici, raro bi- 
nis vel pluribus adfurgens truncis, queque preter- 
quam quod incurva fit, antrorfum infuper inclinat. 
Ejus cortex eft Zeie & zqualis, externe ruffus, 
vel cinereus, fub quo viridis reconditur pellicula , 
cztera interna pars rubet, fuccofa eft, lenta, &ali- 
quando, ubi vulneratur, eo loci exfudat gummi al- 
bicans. Rami dividuntur in breves, pingues, &fra- 
giles ramulos. 
Arboris coma elegans eft, folia enim illis Metrofi- 
deri fimillima funt, fed fuperius magis acuminata, 
plerumque quatuor vel quinque pollices longa, bi- 
nos ac binos cum dimidio lata, lete viridia, glabra, 
crafliufcula, paucis ac vix notabilibus coftulis per- 
texta., atque etiam Metrofideri more bina vel tria 
ipforum paria fibi funt obpofita breviinramulo, ple- 
rumque vero tantum bina, & rariflime inpar extre- 
mum claudit. Wee 3 
Hujus & alia fpecies feu potius varietas obcurrit , 
uz duplo-&-triplo majora gerit folia in obtufum de» 
nentia apicem, ac plerumque tria paria uno in ramu- 
lo: Hanc florentem obfervavi, fed nunquam frugife- 
ram, unde & hanc marem effe puto prioris fpeciei. 
Utriufque flores funt pufilli, laxis ex racemis depen- 
dentes, ex quatuor parvis petalis conftruéti, que ex. 
tenfa & cruciata funt, in medio craticulam quafi ha- 
bent in anguftam oram dentatamque definentem , in- 
ftar florum Lilii Convallii , illorum vero color eft fla- 
vefcens feu fordide albicans fine odore. 
Fru&us ingentia funt poma, Granati pomis fimil- 
lima, ita ut pro iis ad externam faciem haberemus, 
fünt autem multo majora, neque coronata, neque etiam 
vere rotunda, fed quadrata & gibbofa quafi, que- 
dam etiam inftar cafei comprefla, magisque viridia, 
ceterum fimili te&a cortice, fique matura , dehifcen- 
tia, ipforum cortex interne non ita flavefcit, fed ma- 
gis albicat, ac falfus eft. Totum intermedium fpa- 
tium repletum eft magnis angulofis & fnregularibus 
officulis Caftaneis majoribus, fi putaminibus occlufa 
fint, que tamen fibi aréte adcumbunt tam miris an- 
gulis & tuberculis, ut licet pauco fint numero, hzc 
tamen, fi femel extra ordinem & fitum fint extrufa, 
nulla alacritate in naturalem fitum redigi poffint. In 
minoribus fructibus horum duodecim , in majoribus vie 
ginti inveniuntur officula ,quz,quam inregularia etiam, 
ad unum tamen latus. quo cortici adcumbunt, ro- 
tunda funt, ubi & Polus obfervatur, externe cutim 
gerunt craffam, pallide ruffam, ex cinereo hepati- 
cam; fibique adcumbunt nulla intermedia pellicula, 
excepto quod per pomorum centrum membranacea 
tranfeat columna: Subftantia ipforum interna eft fic- 
ca & albicans, faporis amariffimi, in femi-maturis fru- 
&ibus cortex pallide virefcit, in maturis vero inftar 
Granatorum, obfcuri nempe ac fumeicoloris, inter- 
mixto femper viridi colore. 
In ipfis arboribus fruétus non facile dehifcunt, fed 
„decerpti & in zdibus depofiti intra paucos dies fiffu- 
ra aperiuntur quadrata, qua diffolvuntur. Ordinaria 
ip'orum magnitudo eft inftar capitis infantis trien- 
nis. 
Trunci lignum exterius albicat, interius ex pur- 
purco rubet, vel inftar carnis fumo recenti induratz 
ita ut amputatum cum cortice trunci fegmentum Lar- 
di portionem cum fua carne adhzrenten reprefentet 
vetuftarum arborum cor eft plerumque concavum. 
Recentis ligni odor faporque eft falfus & fulplureus 
in- 
ane” 
HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap. LI, 
LIL HOOFDSTUK, 
Strand-Granaat-Boom. 
Y verlaten allenkskens de Be[fcben en Bergen, en 
V | komen op Strand, daar wy voor eerft °t Grana. 
tum Litoreum ontmoeten, waar van ik veelder. 
ley veranderingen aangemerkt bebbe , en nog meer geboort 
na de verfcheidenbeid der landen, dewelke egter onder 
twee zoorten gevoeglyk konnen gebragt werden , te weten 
bet grootbladige en kleenbladige. | 
artahul, bet groodbladige , of gemeene, is een la. 
ge, kromme, em ongejchikte firand-boom , meeft met 
een enkelde en zelden met twee ofte meer flammen , boven 
de kromte nog voorwaarts bellende. De Ja is efen 
en glad, buten ros, of graauwacbtig, en daar onder 
een groen buydeken, de refl innewaarts rood, zappig, 
taay, en zomtyds in de quetzure een witachtig gom uyt- 
gevende. De takken verdeelen bun in korte , vette „en 
breekzame ryskens. 
Het loof van dezen boom is zo veel fchoonder , want de 
bladeren zjn die van °t Yzer-bout gelyk, vooren wat fpit- 
zer, in t gemeen vier en vyf duymenlang, tweeender= 
de half breed, blyde-groen, glad, dikacbtig, met wei- 
nige en Das kennelyke ribbetjes, [taan ook na de manierę 
van °t Yzer-bout, met twee en drie paren regt tegens 
malkander aan een rysken , doch de meefte met twee pa 
ren, en zelden met een alleen voor uyt. 
Men. vind een zoorte ofte flegts een verandering bier 
van, dewalke twee sr driemanl genater Aladare: beef 
in een ftompe Jpitze toeloopende, en meeft drie paren aan 
een rysken. Dit beb ik wel zien bloeyen , maar nooit 
vruchten dragen s daarom bet voor ’t manneken gebouden 
word, van 't eerfte geflacht. Het bloeizel van beide is 
kleen , aan ydele trosjes hangende , van vier kleene blaad- 
jes gemaakt , die wydgeopendt , en in °t kruys [taan , in 
de midden met een kelkje of kroesken van een fmallen 
mondt , die aan de randen wat getant is, op de manier 
van Lilium Convallium , vuyl-wit, ofte geelachtig zon- 
der reuk. 
De vrucbten zyn groote appelen, de Granaat-appelen 
zeer gelyk , dat menze daar voor zoude aanzien , dog veel 
grooter , en zonder kroontje, niet regt rond, maar wat 
vierkant of bultig, en zommige gedrukt, als een kaas, 
groender van coleur , anders met diergelyke [chelle bedekt, 
en ook alsze ryp zyn, in eenige kloven berftende, de 
Jcbille is binnen zo geel niet, maar witachtig, ziltig of 
brak. De gebeele binnenfte patie is uytgevuld met groo- 
te boekige , en ongefcbikte korls, grooter als Canftanjen 
in baar bolfters, die evenwel netjes op malkander fluyten 
met zo gyonderlyke boeken en kuyltjes , dat al zynze wei- 
nig in Ba, men egter dezelve met geen gaauwigheid 
te regt kan leggen, alsze eens buyten baare order en fi- 
tuatie geraakt zyn. In de kleenfte vind men "er twaalf > 
in de grootfte wel twintig, ieder korl zo wanfchikkelyk 
als by is, valt nogtans aan de eene zyde rond , te weten 
daar by tegens de fcbelle aangeleegen heeft , alwaar men 
ook een wervel of Polum ziet, bwyten bebbenze een dikke, 
ligte, vooze buyd , ligt-graauw of lever-verwig, en lig- 
„gen tegens malkander , zonder eenig middel-vlies , bebal- 
ven dat in de midden des appels een velachtige pilaar door- 
gaat. Van binnen bebbenze mede een drooge en witach- 
tige fubftantie , zeer bitter van fmaak, aan de balf-rype 
vrucbten is de fcbille bleek-groen, maar in de rypemee 
gelyk in de granaten, te weten , rookachtig , en nog altyd 
mei groen gemengt. 
an de boomen berftenze niet ligt, maar de afgebroo- 
kene , en in buis liggende berften binnen weinig dagentn 
vieren , en vallen van malkander. Haar ordinaris grootte 
is, als een driejarig kinds-kop. 
Het buitenfte bout van den flam is wit, bet binnenfte 
purper-rood, of als nieuw gerookt vlees, zo dat een af- 
gebouwen [tuk met fcbor(je en al zeer wel een ftukje [pek 
met zyn vlees vertoont, en "t bert aan de oude boomen 15 
meeft bol. De reuk en fmaak van 't verfche bout is ziltig 
en zwavelig, gelyk als Mangi Mangis. Zommige Leg 
