IV. Boek. LIII Hoofifi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
jnftar Mangi Mangi: Inferiores quidam rami, ut 
$ craffe quedam radices fupra terram denudate 
decumbunt , quibufdam in locis inter faxa fefe in- 
finuantes , novofque furfum elevantes ramos: He 
radices ab una plerumque parte corticibus fuis orba- 
tæ funt, nigra, & foveis excavate, interne fordide 
fufce , quafi emortuz , altera vero parte vegeta & 
luxuriante ligno turgide: Rubrum hujus arboris cor 
yam maxime lentum ac durum eft, intricatifque ve- 
nis & vorticibus conftat, unde & difficillime finditur. 
Martabul parvifolia cenuiorem gerit truncum prio- 
re, ac plerumque tres quatuorve excrefcunt forma 
fruticis: Ejus folia funt minora quam precedentis, 
tres nempe cum dimidio & quatuor pollices longa; 
binos lata, fuperius rotunda, nec venulas notabiles 
gerentia , excepta inferiore ipforum parte , ubi magis 
provuberant , funtque porro glabra forma, bina, & 
aliquando unum tantum par ramulisinfidet, cum illis 
Mangii fruticantis quam maxime convenientia: Flores 
fructufque funt uti precedentis, fed hujus poma ma- 
jora funt, fere inftar viri capitis, ex rotundo 
quadragona , & inítar cafei compreffa , externe in 
uatuor obfcuros fulcos divifa , ubi & etiam dehifcunt, 
1 decidant. ; 
Lignum ejufdem eft coloris & fubftantiz , fed non 
ita venofum : Hujus & alia obcurrit varietas, que mas 
hujus anguftifoliz fpeciei habenda eft, trunco enim 
furgit erecto, non ultra crus craffo ; folia autem pau- 
lo majora funt proxime antecedentis , fed ejusdem 
formz ,raro autem fructus profert: Lignum ex pur- 
pureo etiam rubet, fed non venofüm eft, magnam- 
que albi gerit albaftri partem: Pro Mangi Mangi ha- 
beretur , quum inter ejus arbores crefcat ad ripas 
magnorum & planorum fluminum , ubi folum lapillis 
permixtum eft , uti in Hitoea prope fluvium Waykepe. 
Anni -empus.  Cuncte Marrabul ipecies 1Vovembri 
florent, fructusque gerunt Fanuario & Februario. —— 
Nomen. Latine Granatum litoreum.  Malaice Boa 
Taator , h. e. fructus difpofitionis , ob mirabilem offi- 
culorum fitum. Item Boa Nire & Delima Laut; h. e. 
Granatum Litoreum a fructuum forma, quidam Ma, 
laice illam quoque vocant Caju Baca, quod nomen 
Mangi Mangi etiam competit. Amboinice Martabul 
& Malataul. Baleyice Copa, Macaflarice Tambu , 
Boegice Buli Buli. Ternatice Tutu Mafoniba, h. e. 
guum Lolan, quum adhibeatur ad clavos inftar Lo- 
an 
Locus. Hec arbor non crefcit nifi talibus in lito- 
ribus , in quibus mediocres lapilli craffze mixti funt 
arene , immo fzpe ex nudis rupibus. Parvifolia fpe- 
cies multum obcurrit ad fluminum oftia, ubi durum 
€ faxofum eft folum, uti plurimz in Hitoes ora in- 
veniuntur. 3 ; 
Plurimas Martabul fpecies fimul obfervavi in infula 
pron feu Poelo Babi , inter parvam Ceramam & 
elangam fita: Elegantes vero vafteque prime fpe- 
ciei arbores inveniuntur circa Wäyputy , & finum 
Cielenfem parve Cerame: Martabul porro potiffi- 
mum nota eft in cunctis aquofz Indie infulis usque 
ad Malaccam , & parvifolia amat crefcere circa Man- 
une arbores, atque h& tres arbores plerumque 
mul obcurrunt Mangium nempe album, Cafeolare , & 
Granatum Litoreum. | ; 
Ufus. In. Amboina hoc lignum vix ad ulne longi- 
tudinem comparari poteft ex arborum truncis , quod- 
que infuper adeo nodofüm eft, ut vix dolobra poliri 
poffit, unde ad tignum non adhibetur. 
Ex ipfo antepagmentum fcrinii juffi formari, quod 
magno conftitit labore , erat autem eleganter veno- 
fum, & ex fufco rubens, quod poliri etiam poterat ; fed 
dein pallide fufcum contrahebat colorem. 
In Celebe hz arbores funt craffiores & rećtiores , un- 
& Macaflarenfes & Boegyenfes aliquando edium 
oftes ex hoc fabricant, uti & Javanicas telorum 
riffen diétorum vaginas, ex elegantiflimis & maxi- 
me venofis fegmentis , oportet vero , ut lignum rite fit 
iccatum , antequam aliquid ex ipfo fabricetur , quum 
admodum fit falfum ac tardiffime ficcetur , licet re- 
cens multo melius elaborari poffit. 
., + ermatenfes ex hoc ligneos formant clavos ad má- 
Jora navigia, quos prieferant illis, qui ex ligno T 
Pano vel Lolano formantur, quum hoc lignum fit 
magis 
93 
de onderfte takken of dikke wortelen liggen boven de aar- 
de bloot > bier en daar tuffcben de Deenen inwortelende , 
en nieuwe takken over eynd fcbietende. Deze wortelen 
zyn aan de eene zyde meerendeels bloot van fchor Je ; zwarta 
met kuylen wytgeboldt, van binnen lelyk-bruyn, en als 
beftorven; aande andere zyde levendig , en met groeyend 
bout bekleeld. Het roude bert nu van dezen boomis zeer 
taay en bord , vol verwerde aderen en draayingen; en 
daarom gantfch moeyelyk om te klooven. 
Martahul, bet kleenbladige beeft een dunder ftam, 
dan ’t voorige, meerendeels met drie en vier op/chietende, 
in maniere als een firuykje, de bladeren zyn kleender , 
dan aan °t voorige , te weten, drieen eenhalve en vier 
duymen lang, twee breed, voorenrond, zonder merkely- 
ke adertjes , bebalven van onderen; daarze meer uytpuy- 
len, glad, ftyf , met twee ¿en zomtyds ook een paar aan een 
rysken; die met die van °t Mangium Fruticans zeer wel 
overeenkomen: Bloemen en vruchten żyn als aan’t voori- 
ge, doch deze appelen zyn nog grooter , te weten, fcbier 
als een mans-booft uyt den ronden, mede vierkantig, en 
gedrukt als een kaas , van buyten in vier donkere vooren 
gedeelt, daar by ook open berft , als by afvalt. 
Het bout is van dezelffte coleur en fubftantie „doch min 
geadert: Hier van beeft men wederom een verandering, 
"t welk men voor "t mannetje van 't kleenbladige geflagie 
houd , want bet fcbiet op met een regte flam, niet bo- 
ven een dye dik, de bladeren zyn wat grooter dan aan ’t 
naaft voorgaande , dog van het zelfde fatzoen „eń men ziet 
"t zelden vruchten dragen. Het bout is mede purper-rood 
en fyndradig , maar gane niet geadert , en beeft veel 
wit /pint om zig. Men zoude bet voor een Mangi Mangi 
aanzien, want bet waft ook onder dezelfde boomen , aan 
de Kanton «nn vlakke en moera[fige rivieren, en daar bet 
wol kleene fleenen is 5 gelyk op Hitoe by de revier Ways 
kepe. s 
Bayzoetà Alle zoorten van Martahul bloeyen in No- 
vember „en de vruchten ziet men in January en February, 
: Naam. In't Latyn Granatum Litoreum. Op Maleyts 
Boa Taator, dat is fructus difpofitionis , wegens de 
avonderlyke fcbikkinge der korls. Item Boa Nire, en 
Delima Laut, dat is Zee-granaten, van de gedaante 
der vruchten; zommige bieten "t ook in "t Maleyts Caju 
Baco, welken naam bet Mangi Mangi ook voert. Am- 
boinfch Martahul en Malatatil. Baleys Copa, Macaffers 
Tambu. Boegys Buli Buli. Ternaats Tutu Maffoniha, 
dat is jongen Lolan, om dat men ’t gebruykt tot boute 
fpykers , als de Lolan. 
+ Plaats. Dit bout waft niet dan op zodanige firanden , 
daar middelbaare fteenen, met gro zana gemengt xyn; 
zomtyds ook uit de bloote klippen. De kleenbladige zoorte 
beeft men veel by den uitgang van de rivieren, daar bet 
een barde en fleenige grond beeft, gelyk de meefte op de 
Kuft van Hitoe zjn. | i 
Veelderbande zoorten van Martahul beb ik by malkan- 
der gevonden op bet Varkens-Eiland, of Poelo Babi; 
tufichen kleen Ceram en Kelang gelegen; maar fchoone 
groote boomen van 'teerfie geflagt vind men omtrent Way- 
puty, en den boek van Ciel, van 't zelfde kleen Ceram, 
Voorts is Martabul meeft bekent in alle Eilanden van 
avater-Indién , tot Malacca toe, en bet kleenbladige waft 
geern omtrent Mangi Mangi-boomen, zynde deze drie 
boomen gemeenelyk by malkander , Mangium album ; 
Cafeolare, én Granatum Litoreum. 
Gebruik. In Amboina kan men qualyk een vadem lang 
regt bout van deze ftammen krygen „en daar en boven nog 
20 warrig „dat menze qualyk bejcbaven kan ‚dies men ze 
tot geen timmerwerk ag ják 
ie hebbe daar van lyften laten maken tot Kantoren , en 
dat met groote moeyte, zynde [choon geadert , en bruyn- 
rood, nemen ook de polyft aan; maar befterven ten laat- 
fien doods-bruyn; 
Op Celebes vallen deze boomen regter en dikker , dies 
de Maca(faren en Boegys ftylen tot buyzen daar van ma- 
ken, als mede Favaanze kris-fcbeeden uit de fraayfte en 
gevlam[le ftukken , maar bet bout moet ter degen droog 
zyn, als men iets daar van maken wil, om dat bet br 
is, en langzaam opdroogt , boewel "t ver/che veel ligter te 
bewerken 15. 
De Ternatanen maken houte nagels tot groote Vaar- 
tuygen daar van, en bouden die voor beter dan van Sap- 
panbout of Lolan , om dat dit bout taayer is, en niet 
M3 fébeurt, 
