94 HERBARII AMBOINENSIS Libor lV. cap. Litt 
magis lentum, nec rimas agat. Defectu veri Pbar- 
maci Sagueri hujus cortex adhibetur ad Saguerum po- 
tum preparandum , qui ex ipfo amaricat cum nota- 
bili adítriétione , fimulque rubentem contrahit colo- 
rem cum odore fulphureo , & ingrato fapore, uti 
plerumque is eft, qui in Manipa potatur. |. 
Boegyenfes hujus fruétus corticem loco iftius trun- 
ci admifcent Saguero , Hanaut ipfis dicto , qui inde 
majorem adquirit adítriGtionem éz amaritiem. Baley- 
enfes & Javani hujus fructus corticem in tres qua- 
tuorve partes divifum ficcant, quem bacellis dedu- 
cunt, ut rite fiecetur, alioquin enim mucorem facile 
contrahit: Hic itaque inter alia aromata miftus in ci- 
ftis aromaticis venditur, que aromata adhibentur 
ad tales potiones feu Djudjambu , que inferviunt levi 
adítri&tioni & refrigerio: Certamina fepius folebant 
inire, an aliquis ficcos fru&us nucleos , fi feparati 
fuerint , in naturalem ipforum fitum reponere poflet, 
quod difficillime, non tamen extra poteftatem, elt per- 
agere.. Hoc femel a Ternatenfi quodam Quimelaba 
Amboinenfi Gubernatori peragendum inponebatur , 
quem adcufabat, ipfum regionem Amboinenfem tu- 
multuariam fecifle , nec ita facile pacare fefe pofTe. 
Amboinenfes rhizophori arcanum gu&runt reme- 
dium ex radicibus, que forma truncorum feu crafforum 
ramorum arcuatim , fupra faxofum decurrunt folum 
ab una parte emortue, ab altera vegeta eminentes, 
ipfarum anguli lignum gerunt ficcum & macilentum, 
quodnullam continet pinguedinem , nec flammam cons 
cipit, uti id contra obfervatur in prominentibus No- 
velle nigre & Arboris Excoecantis fegmentis , illi ve- 
ro detruncati vegetum purpureum, rubrumque exhi: 
bent lignum , quod per fruítula exciditur , inque ufum 
Medicum confervatur: Hoc expertum eft r i 
contra fluxum Cholericum, talesque mordos y. qui ex 
zítuante exoriuntur bile; uti colica eft biliofa , alia- 
ue alvi tormina , fubtili enim fua falfedine bilem 
mox fedat, uti hoc obfervatur fal efficere in iftis a- 
uis, in quibus minera quedam biliofa eft foluta: 
unc in finem Amboinenfes ligna maris feu latifo- 
lie, & feminz feu parvifolie fimul in aqua conte- 
runt & propinant, dicuntque ipforum vires efle effi- 
caciores, Fruétuum oflicula contrita & propinata con- 
tra abdominis tormina valent, licet potio fit amara, 
maxima enim hujus arboris amarities in ejus oflicu- 
lis confiftit, uti veri Granati in ejus cortice. 
Vetuftorum truncorum exterior cortex feparatur 
in lamellas finuofas lagana referentes, uti id quoque 
in Metrofidero obfervatur , hic aque incoquitur & 
ropinatur contra diarrheam & dyfenteriam. Macaf- 
hara fructuum cortices adhibeht ad debilem con- 
fortandum ftomachum & adpetitum excitandum : Alii 
ipfis utuntur ad fanguinis fordes depurandas & fcabiem 
curandam. 
Hzc arbor, uti puto, a Chinenfibus vocatur On- 
lay, acfi magnatum lignum diceretur: In provincia 
ockien crefcit in inperio Tsjantsjiu ad litus, ibi au- 
tem multo major eft ac hisce in regionibus , ibi enim 
arbores obcurrunt, quas bini vix viri complecti pof- 
funt, nihilominus tamen interne funt excavate uti 
noftrates , rubrumque feu fufcum ipfarum lignum 
uatuor tantum pollices craflum eft, ex quo Chinen- 
es varia fcriniaria formant opera, uti fcrinia, ciftas, 
{tes pedesque fedilium , quum eleganter fit veno» 
um, nodofum , nec facile rimas agat. i 
Frućtus ibi ad magnitudinem minoris capitis excre- 
fcunt ‚licetalii Chinenfes Ananam Onglay vocent. Ce- 
ramenfes infantes fuos ficcis corticibus perfumant, qui 
per noctem inquiete dormiunt, & ex fomno cito ex- 
PORE hinenfes in Malacca lignum adhibent 
oco aliis Mangi Mangi lignis mixtum , quod fine du- 
bio parvifoliz erit fpeciei , quz lignum gerit per lon- 
gitudinem ftriatum & facile diffecatur: Ex incurvis 
ramis anchoras minorum navigiorum formant. 
Tabula Sexagefima Prima 
Ramum exhibet Gramati litorei porvifohi 
Ubi Litt, A. inregularia fructus officula repraefentat, 
Tabula 
Jcbeurt. By gebrek vaneenopregte Pharmacum i 
wert deze fchorfJe gebruykt om in Sagueer ECH 
den, dewelke daar van wel bitter wert, met een NR 
lyke zamentrekking , maar ook roodachtig van coleur met 
een [waveligen reuk, en een onaangenamen fmaak , gelyk 
die meeft is , die op Manipa valt. 
De Boegies nemen de febelle van de vrucht , in plaats 
van den boom, en doen die in baare Sagueer Hanaut ge- 
naamt , die daar van meer zamentrekking en bitterbeid be- 
komt. De Baleyers en Favanen droogen de fcbelle van de 
vrucht in drie ofte vier [tukken gedeelt , en met Jłokjes 
opgefpalkt , datze ter degen droogen ,«vantze anders zeer 
ligt verfchimmelen: Deze dan worden onder andere fpe- 
ceryen in baare kruyd-doozen verkogt, en gebruikt in zo- 
danige dranken of Djudjambu , daar ze matelyke zamen. 
trekking en verkoelinge willen bebben. Men plog dikwils 
een weddenfchap in te ftellen, of iemand de drooge koris 
van de vrucht , als ze van malkander geraakt zyn, we- 
der in baar natuurlyke poftuur kan zetten , ^t welk moe- 
yelyk; nogtans niet onmogelyk te doen is; en eens van 
een Ternataanzen Quimelaha aan een Amboinfch Gou- 
verneur te doen gegeven wierde , die by befcbuldigen wile 
de, dat by bet Amboin/ch land in verwerring badde ge- 
bragt > en zo ligt niet berftellen zoude. ; 
* De „Amboinjebe wortel-gravers balen een geheim ge- 
neesmiddel. van de wortels , die in de gedaante van ftam- 
men of dikke tarken met veele bogten , boven den fteenigen 
grond bloot leggen, en aan de eene zyde dood, en aan de 
andere groeyende zyn. De uitftekende boeken bebben een 
uitgedroogt en mager bout, daar gant/cb geen vettigbeid 
in is, nog branden wil, gelyk anders de vitftekende ftuk- — 
ken van Novella Nigra en Arbor Excoecans wortelen 
doen, die dan boven afgekapt zynde, komt mem op ’t le- 
vende purper-roode bout , "t welk men met flukjes uitkapt, 
en tot de medicynen bewaart. Het is een beweert reme- 
die tegens Cholericum Fluxum ofte bord, en dier, elyke 
ziekte, die ujt cen apnedendo galle ontltaan , gel yk Colica 
Biliofa en buykpyn , want met zyne fubtiele ziltiepeid kan 
't de gal firax nederzetten, gelyk men ziet als "t zout 
doet in wateren , daar in eentg galacbtig mineraal gedis- 
Jolveert is. Tot dezen einde gien de Amboinezen beb- 
ben, dat men de bouten van "t manneken of breedbladiges 
en ’twyfken ofkleenkladige,t’zamen met water zal wry- 
ven en indrinken s zeggende als dan haare werkingen krag- 
tiger te zyn. De korls van de vruchten gewreven en 
gedronken s werden mede ihgenomen tegens buykpyn , boe- 
wel "t een bitteren drank is, want de meefte bitterbeid 
dezes booms in de korls fteekt , gelyk aan de regte Gra- 
naten in de fcbille. 
, De buitenfte fchor(Je aan de oude [tammen fcbilfert af, 
in zekere bogtige lappen , gelyk pannekoeken, als meno 
aan ’t Yzer-bout ziet: Deze werden in water gekookt en 
gedronken tegens de roode-loop en buykloop. De Maca/Jaren 
gebruiken de fcbellen van de vruchten, om een fwakke 
maag te fterken, en den eetens-luft weer te doen komen. 
Andere gebruyken dezelve om allerley onreynigheid van’t 
bloet te zuyveren, en 't fcburft te genezen. 
Dezen boom, zo ik gi? „wert by de Chinezen genaamt 
Onglay ; als of men Heeren-bout wilde zeggen. Fry waft 
in de Provintie Fockien, en bet gebied T sjantsjiu, aan 
Strand, maar by is veel grooter dan bier te Lande , want 
men aldaar boomen vint, die twee mannen omvademen 
moeten , niet te min zyn ze van binnen ook bol, gelyk de 
bierlandfcbe , en bet roode of bruyne bout is maar vier 
duymen dik, waar uyt de Chinezen veelderbande febryn- 
werken van Kantoren, Kaffen , Stylen, tot Kooyen en 
Stoelen maken, dewyl bet mooy geadert is, zeer dradig , 
en niet ligt fcheurt. 
De vruchten werden aldaar zo groot als een kleene kops 
boewel andere Chinezen de Ananaffen Onglay noemen. 
De Cerammers berooken de kinders met de gedroogde fchil- 
len, die ’snachts verfebrikken, en in den flaap op/prin- 
gen. De Chinezen op Malacca gebrwyken "t bout tot bet 
randen onder andere Mangi Mangi gemengt , % welk 
buyten twyfel bet kleenbladige zal zyn , dat een regtdra- 
dig bout is, en zig ligt laat kloven. Uit de ellebogen van 
: kromme takken, makenze boute ankers tot kleene Vaar: 
uygen. 
De een-en-zestigfle Plaat 
Vertoont een Tak van de kleynbladige ftrand-Granaat-Boome 
Alwaar Lett, A, de ongefchikte korrels des vruchts ege? 
E t 
