IV Bock. LVI Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
dent pericarpio , nigre funt , & tenui pellicula tette, 
in tres fulcos divifz , intus tres nuclei fibi adcumbunt 
in acutum definentes apicem , ficca medulla feu fla- 
va farina obducti loco carnis: Facile in partes diffe- 
cari & dividi poffunt, ac quavis ex pallido & lignofo 
componitur putamine , fub quo nucleus planus & ruf- 
fus reconditur, durus, niger, & fplendens inftar Ci- 
micis, fed tenuior eft, bacca vero integra rugofz & 
ficce videntur , ac plerumque furfum elevantur, ma- 
turefcunt vero Augufto & Septembri. 
Maxima autem differentia in ligno confiftit, quod 
in rubra fpecie multo folidius & gravius eft, ad oras 
album, & intus lete rubens, tignis inutile. Ambz 
fpecies in humilibus crefcunt collibus, virgultis, ac 
efertis hortis. Hanc vero proprietatem habent, 
uod foliorum pars albicans femper verito fit obpofi- 
ta, ac proinde e longinquo alba adparent, unde & 
. fuum obtinuit nomen appa! enim Laubali Hituen- 
* fibus denotat NAT E Leytimorenfibus Sapper. que 
fuum obvertit folium, hinc $ Sappal Laubali talis 
denotatur homo, qui variabilis admodum eft, ac fem- 
per optima prodit verba coram illis, quibus prafens 
eft, quum ab iis recedens cum aliis fibi credita com- 
nicet. 
"Mówi. Latine Yertifolia, juxta Amboinenfe ac Hi- 
toenfe Sappal Laubali: Malaice Caju daun Babaly, h. 
e. folium inverfum ob dictam rationem. Leytimoren- 
fes in Amboina, qui non adeo curiofi funt ac Hito- 
enfes Ethiopes, ipfam confundunt, uti dictum eft, 
cum Reftiaria prima, utrafque vocantes Sappar & Sap- 
par Laubari. : 
Locus. In Amboina obcurrit in Hitoenfi regione 
frequentior quam in Leytimorenfi, ac praefertim ru- 
bra ejus fpecies. 
Ujus. Ex truncis rectifque ramis Totarren forman- 
tur, h. e. pali, zque ac ex Reftiaria, ambe enim 
funt arbores recte & teretes. Mulierculz admodum 
delećtantur recenti odorato cortice ; ficcus enim nul- 
lum fpirat odorem, quem cum aliis odoratis foliis ac 
prefertim Daun Dillem conterunt, quibus corpus ac 
veftes inter lavandum fricant & obliniunt: Alia folia 
& corticem | 
tunterunt adiiftentque tenut Ory- 
zæ pulti Boeboer dite, qua maculis nevifque ficii 
fiepius inlinitur, qui inde difparent, cutimque glabram 
reddunt. 
Hic.cortex cum veteri Pinanga & Siri Banda ma- 
fticatus, ejufque fuccus deglutitus Amboinenfibus fono- 
ram & claram reddit vocem , quum ex ipforum Mmo- 
re diebus feftis per aliquot noctes cantare debeant vel 
potius lachrymari: Hic autem cortex ore mafticatus 
multum provocat falivam , ac fpumam inftar faponis. 
excitat, haud tamen ingrati eft faporis, qui cum le- 
vi amaritie, & adftrićtione junétus eft, ac proinde 
detergentem. poffidet virtutem. 
Siccum hujus arboris lignum facillime flammam 
concipit claram , unde diebus feftivis adhibetur ad 
combuftiones cum ligno arboris Regis , diciturque regi- 
um lignum diebus regiis effe comburendum. Rubre 
fpecieilignum, D ex vetuftis fit truncis intus lete ru- 
bentibus , durabile eft ad edificia exftruenda, unde & 
ab Hitoenfibus zdium poftes ex ipfo formantur, in 
ipfo enim folo non putrefcit facile, unde & ad infe- 
riores @dium partes adhibetur. 
"Tabula Sexagefima Septima 
Ramum exhibet arboris Vertifolie diéta feu Sappal, floribus 
omammad Litt. A, ` | 
B. Vero ramum fructibus confpicuum repreefentat, 
CAPUT 
IOI 
een dun fchelleken bedekt, en in drie voorens verdeelt.” 
Binnen ftaan drie korrels tegens malkander , die in een bar- 
de [pits eyndigen, met een droog merg of geel-meel om- 
geven, in plaats van 't merg. Zy laaten baar ligt van 
«malkander fcbeyden , en ieder beftaat uyt een bleeke bout- 
acbtige Jcbale , daar onder leyd een ander roffe en platte 
korl; bard, zwart, en glimmende, gelyk een Weegluys, 
doch dunder, maar de bezien nóg gebeel , zyn dor van 
aanzien, en meeft agterwaarts gebogen, men zietze ryp 
in Auguftus en September. 
Het meefte onder/cbeid beftaat in "t bout ; t welk in de 
roode zoorte veel digter en zwaarder is, aan de kanten 
wit, en na binnen toe ligt-rood, en tot timmeren onbe- 
quaam. Beyde zoorten waffen op laage beuvelen , kreu- 
pelbofch, en verlatene tbuynen. Zy hebben die byzon- 
dere eygenfcbap , dat de bladeren baare witte zyde altyd 
tegens de wind keeren , en dierbalven van dien aart wit 
aan te zien "ie waar van by ook dien naam beeft ¿avant 
e Mer Lauhali in "t Hituees te zeggen een Sappal, 
( Leytimors Sappar) die zyn blad omkeert, bier van 
daan noemenze ook Sappal Lauhali , een zodanig menftb, 
die met alle winden waayd, die altyd ’t rom) fpreekt 
by die geene, daar by by is, en ondertu[Jcben alles over- 
draagt , wat by by andere geboort heeft. 
Naam. In ’t Latyn Vertifolia, na 't Hitoefcb, Ama 
boins Sappal Lauhali, Maleyts Caju daun Babaly, dat 
is, wendent-blad, om de voorgaande reden. De Leyti- 
morezen in Amboina, die xo curieus niet xym, als de 
Hitoeëze Mooren, vermengen bem, als gezegt , met de 
Reftiaria prima of Lont-boom, en noemen beyde Sap- 
par en Sappar Lauhari. | 
Plaats, Men vind bem in Amboina , op "t. Hitoeëze 
land , meer dan op Leytimor, inzonderbeid de roodé 
zoorte. | 
. Gebruyk. Uyt de flammen en regte takken maakt men 
Totarren , dat is, fiangen en fparren, zo wel als uyt 
den Lond-boom, want beyde zyn regte en ranke boomen. 
De Vrouwtjes bebben een bebagen in de welriekende vera 
fehe feborffe (want de drooge riekt niet) dieze met an- 
dere welriekende bladeren, inzonderbeid Daun Dillem 
quryven , en daar mede "t lichaam, en de klederen onder 
% waffen beftryken: Andere wryven de bladeren en [chors- 
fe tzamen onder een dun rys-papken, datze Boeboer 
noemen, 't welkze dah op de vlekken en [proeten des aan- 
gezigts dikwils firyken, dewelke daar door vergaan, en 
een zuyvere buyd maken, en nalaaten, ` 
Dexelve rje mer vuae Pinang en Siri Banda ge- 
knouwt, en "t zap ingezwelgt, maakt de Amboinezen 
een gladde keel, en beldere flem, als zy naar ’s lands ma- 
nier op baare boog-tyden eenige nagten naar malkanderen 
moeten AnaM, d veel meer buylen: maar deze fcborjJe 
in de mond geknowwt , verwekt veel/peekzel, en/chuymt 
als zeep, doch is niet onaangenaam van [maak, met een 
kleene zamentrekking en bitterbeid vermengt, en dierbale 
ven afvagende van kragt. 
Het drooge bout brand ligt,en belder , daarom werd 't 
gebruykt tot vuur flooken, en % baare beylige dagem 
tzamen met ’t drooge bout van Arbor Regis, willende 
zeggen, dat men Koninks-bout op Koninklyke dagen moet 
branden. 't Hout van de roode zoorte als °t van oude 
ftammen, en binnen ligt-rood is , werd durabel bevonden; 
en in den buysbouw, en by de Hitoeëzen tot flylen van 
buyzen gebruykt , want zelfs in de grond vergaat bet niet 
ligt, daarom men 't ook tot onderleggers van Paggers ge- 
bruykt. 
De Goen, en feftig fte Plaat 
Vertoont een Tuk met zyn bloemen van Vertifolia ofte Sappaf- 
Boom met Lett A : 
B. Wyft aan een Tak van de zelfde boom met zyn vrachten, 
N^ LVII. 
