12 HERBARII AMBOINENSIS Liber DN. cap. Lv 
CAPUT QUINQUAGESIMUM 
OCTAVUM. 
Mangium celfum. Mangi Mangi 
Toncke. 
Une cohortem adducemus arborum maritimarum, 
| que vitam fuam ex & circa aquam marinam 
trahunt, quzque viciflim ramis fuis nunc mare 
nunc litus falutant. Harum quadam continuo aque 
exponuntur, ac generali vocabulo Mangi Mangi vo- 
cantur, quz in quinque genericas clafles dividuntur , 
ac primo Mangium legitimum eft , fecundo Mangium 
cafeolare , tertio Mangium album, quarto Mangium 
fruticans, quinto Mangium ferreum. 
Prima fpecies iterum fübdividitur in quatuor fpe- 
cies „uti primo Mangium celfum , 2. Minus. 3. Digita- 
tum: 4. Candelarium. ES: : ő 
Mangium celfum feu proprie Mangi Mangi omnium 
altiffima eft arbor ad Alnum proxime adcedens , trun- 
cum gerens rectum, viri craffitie, qui comam gerit 
anguftam, & vagam: Ejus cortex crafliffimus eft, ru- 
gofus, fiflus, & fragilis, inferius nigricans , fuperius 
plumbeus, fuccofus, & interne rubens. Folia ple- 
rumque ad Laurina adcedunt , ab utraque nempe parte 
acuminata, integra, glabra, firma , & fplendentia, 
paucisque notata venis, quz in fuperiore parte ma- 
gis protuberant, ibique intenfe viridia funt , inferius 
vero flavefcunt, quinque & fex pollices longa, binos 
& binos cum dimidio lata, petiolis pollicem longis 
infidentia, obpofita & cruciata , Sigon vero non 
hunc obfervant ordinem ; ramorum fummo plurimum 
infident fimul conle&a, cetera ramorum pars nuda 
eft, nodofa, & finuofa , ramique ipfi facile abrum- 
puntur. ` 
Poft & inter folia oblonga & acuta capita excre- 
fcunt digiti articulum longa, ex fufco rubentia, que fj 
in decem fefe aperiunt apices , feu radios, neuti- 
quam ample extenfos, fed tantum dehifcentes, in- 
ftar calicis, in horum centro fefe exhibent decem an- 
ufta petala, feu ftamina , fuperius bifida , intenfe 
fires non elevata, fed inter pfiores apices fefe fi- 
ftentia, decidua facile, funtque ipfi hujus arboris flo- 
res. In hujus calicis centro oblongum ponitur piftil- 
lum, inferius ventricofum, fuperius anguftatum in- 
Dar ampulle , ex hujus centro fructus excrefcit , qui 
oblonga & rotunda eft filiqua , fpithamam vel pedem 
longa, minorem digitum craffa , per longitudinem 
ftriata, “chr ta ortum rubra , cetera ipfius pars ex 
fufco & obfcure viridi colore variegata eft, fubftan- 
tie herbacee, fed fenfim parum lignofe, que intus 
album & ficcum gerit cor, formacraffinervi, quod a 
lebe editur. He filigu& mature ex ftellato deci- 
dunt calice, qui in arbore remanet, apice vero ter- 
ram tangentes, radices agunt, & arbufculas emittunt, 
foliaque ex inferiore propullulant parte, licet etiam 
hz filique transverfaliter terram tangant, ex fuperi- 
ore tamen ipfarum parte radiculas emittunt, fefeque 
engunt. * ; 
Arboris lignum ruffum eft.feu rubens, durum, 
grave, fuccofum , & per longitudinem rimas facile a- 
gens odoris paludofi feu fulphurei, qui in cortice 
ortior & penetrantior percipitur, facile autem flam- 
nfam concipit , licet fit viride, fi per momentum tantum 
igni fuerit adpofitum , & fumo inroratum , quando for» 
tem concipit flammam , magnumque emittit calorem, 
fed ftridorem excitat & fcintillas ejicit, quod in ficco 
tamen non ita obfervatur, cujus cauffa eft fulphurea 
pinguedo, quam in paludofo ac falfo extrahit folo. 
Dum itaque hz arbores femper mollibus ac palu. 
dofis crefcunt locis, feu talibus in litoribus, quz vi- 
ciffim maris itu & reditu nunc aqua marina teguntur, 
nunc liberantur, hinc ipfarum radices plerumque 
fupra terram nudz elevantur, ex multis quafi nigris 
& rotundis compofitz farciminibus, quz inftar fer- 
entum intricate ab una ad alteram excurrunt ar- 
borem, difficilemque tranfitum cauffant; fi enim ex 
is prolabamur, ad dimidiam corporis partem paludo- 
fo 
EVI. .HO OF DS TWEE 
De Hooge Mangie-Boom , ofte Lalary- 
Hout. 
TU zullen wy opvoeren een troep van eygentlyke 
N Jtrand-boomen , die baar leven in en omtrent ’t zee. 
water hebben, ziende met beurten onder baare tak- 
ken dan "t drooge land, dan ’t zee-water. Zommige 00k 
[taan geduurig in ’t water , men noemtze met een Eenerale 
naam m Mangi, en die zyn in vyf boofd-geflagten 
verdeelt : als eerftelyk Mangium Legitimum: Ten twee. 
den Mangium Cafeolare : ten derden Mangium Album: 
ten vierden Mangium Fruéticans : ten vyfden Mangium 
Ferreum. 
" Het eerfte geflagt wert wederom verdeelt in vier zoor- 
ten, als 1. Mangium Celfum. 2. Minus. 3, Digita- 
= 4. em XN 1 e 
Mangium Celfum ofte eygentlyke Mangi Mangi, is 
bet hoog fte van allen , de Eleboomen ja get. 
met een regte flam van een mans dikte, boven met een 
malle en ydele kruyn. De fcborffe is zeer dik, ruyg , ge- 
bor[len , en breek/ham, beneden [wartachtig , boven loot- 
verwig, zappig, en rood van binnen. De bladeren in 
"t generaal gelyken de Laurier-bladeren , namentlyk agter 
en vooren toege/bitft , met evene kanten, glad, Dat, en 
glimmende, met weinige merkelyke aderen, aan de bo- 
venfte zyde meer uytbuylende ‚en aldaar boog-groen , van 
onderen.geel-groen, vyf en zes duymen lang , en twee en 
twee en een half breed met baar duym-lange fteelen regt 
tegens malkander , en im "t kruys ftaande, dog bier em 
daar de ordre brekende. Zy ftaan aan ’t voorfte der tak- 
ken meeft by malkander , want de reft is bloot, knoppig y 
bogtig, en de takken zelfs breeken kort af. vh 
Agter en tuffrhen de hindoron komen ln erpige en 
pitze knoppen voort, een lid van een Vinger lang , en 
bruyn-rood , die bum openen in tien fpitzen of ftralen, 
geenzints wyd geopent , maar flegts gapende „als een kelkje; 
daar binnen ziet men tien fmalle blaadjes of draadjes „aan 
-baar bovenfte in tween gekloven, boog-geel, en niet hos 
ven de buytenfte , maar wel tu(fcben dezelve doorkykenden 
en ligt v rice dewelke zyn 't bloeyzel van dezen 
boom. In de midden dezes kelks fłaat eem langwerpig 
beuveltje, beneden met een buykje, en boven met een bals, 
als een oly-kruykje. Uyt defe mond waft de vrucht, 
zynde een langwerpige ronde bouwe , een fpan of een voet 
lang, en een kleene vinger dik, in de lengte geribt, by 
baren oorfpronk rood, de reft uyt den bruynen en donker- 
arenes gemengt , kruydacbtig van fub[lantie , maar ten 
aatften wat boutacbtig , van binnen met een wit droog 
bert, in de gedaante van een dikke zenuwe, ’twelkby't 
Jlegte volkje eetbaar is. Deze bouwen ryp zynde, vallen 
uyt den gefternden beeker ‚die aan den boom blyft bangen, 
en met baare fpitzen in de aarde rakende ‚gewinnen wor- 
telen, en brengen jonge boompjes voort : de bladeren uyt 
"t agterfte eynd voortkomende , en al vallen de bouwen 
dwers op de aarde, zo fcbietenze evenwel uyt bet voorhe 
eynd bagre worteltjes in de aarde , en regten baar 
dan op. : 
Het bout is ros of roodachtig , bard, f«vaar , zappt£ + 
en in de lengte ligt fcbeurende , van een Pert 
of fwaveligen reuk, die nog [lerker in de jcbor/je is , gt 
brandende al is *t groen, als "t maar een kleene poos 18 
% vuur gelegen en berookt is, wanneer bet fel brand, em 
een flerke bitte geeft , dog met wat kner/fen.en Jpringens 
't welk in °t drooge meeft vergaat , wiens oorzaak is 
Jwavelagtige vettigheid, die "t uyt de moera[fige en zoute 
gronden trekt, 
e nu deze boomen altyd fłaan in weekagtige e 
moeraffige gronden , of op zodanige ftranden , die bet zout 
water met beurten van Ebbe en Vloet ontbloot en bedekt» 
zo ftaan de wortelen ook gemeenelyk boog boven de gro 
bloot , van veele [warte en ronde worften gemaakt , als 
langen door malkander gevlogten van den eenen boom tot 
den anderen, dat men gantfch moeyelyk daar over gaan 
kan; want zo men daar van afflipt , raakt men tot m 
midden toe in de moeras. Egter is daar onder wier? 
