IV. Bock. LVIII Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 103 
fo obruimur cano, fub hoc tamen femper durum 
faxofumque reperitur folum, cui arborum radices 
fefe infigunt firmiter , fuperiores vero & laterales ha- 
rum radices fungofg admodum ac molles funt, ita ut 
facillime caedi & disrumpi poffint, dumque he arbo- 
res quam arctiffime fibi adftant, magnamque hujus 
litoris occupant partem ad aliquot milliarium fpatium; 
' talibusque intricatis radicibus fibi innećtuntur ita, ut 
unam radicum congeriem conftituant , hinc regionem 
iftam ab hac parte vix permeare poflumus, dum ad 
minimum ad fclopeti minoris diftantiam, in quibusdam 
vero locis ad majoris fclopeti projectum fuper has 
radices incedere cogamur , antequam ad ficcam per- 
veniamus terram, quod incolis non ita difficile eft, 
ui has fuperfiliunt radices inftar hircorum , quum 
uropei melius norint calceis incedere. | 
"Jbi vero diu morari volumus , pontes lignei fupra 
has exftruuntur radices , vel ubi cenum non nimis 
eft profundum, radices exciduntur usque ad durum 
folum , quod noftri milites in Ceramenfibus bellis 
optime addidicerunt: Arbores autem, quz diffufe in 
arenofo crefcunt folo, nudas itidem gerunt radices, 
fed aréte intricatas, & mox arenam perforantes, ut 
folidum occupent folum. : ; 
Anni tempus. Non certum obfervat hec arbor flo- 
rendi vel fructus producendi tempus , quum omni 
anni tempore, pro varietate infularum, hos gerant ra- 
tione ipfarum varietatum. In Amboina plurimum 
florentes vidi menfibus pluviofis , fructusque maturos 
obfervavi Octobri & Novembri. 
Nomen. Generale cunctarum harum arborum no- 
men eft Mangium. Malaice Mangi Mangi. Ac qui- 
busdam fcriptoribus Belgis Wortel-boom Fe Radicum 
arbor, quod cum Varinga haud confundendum eft. 
Primam fpeciem voco Mangium Celfum, quum omnium 
harum arborum altiffima fit, & rectiffimum gerat trun- 
cum. ltem Mangium Legitimum , h. e. verum, feu 
enuinum Mangi Mangi.  Malaice Baco & Toncke. 
Quidam hanc vocant arborem Mangi Mangi Peram- 
Cont eer gé we 
ti tribuunt fpeciei. Fernatice dicitur Lolaro , noftres- 
que nationi Lalary-bout. Macaffarice Sala Sala. Am- 
boinice in Hitoea Teby, aliis vero in locis Waccat & 
Wait. In Leytimora Watta Lopu, in Orientali Cera- 
me plaga Akat. In Bonoa & parva Cerama Kakil, 
Chinenfibus Katya. | 
Locus. Hec mira aquofa arbor non tantum pluri- 
mum nota eft in cunctis aquofe Indie infulis, fed 
= fpecies quoque obcurrunt in India Occidentali, 
frica, & feptentrionalibus vicinz auftralis regionis 
plagis &c. Prima fpecies in ipfa raro invenitur Am- 
ina, fed porro k Cerama , Manipa, & Boerone 
er in quantitate , in omnibus nempe finibus & 
tractibus; in yon mare eft pacatum, plana funt 
litora, paładofa loca, inque iis ad duorum vel trium 
altitudinem durum faxofumque folum, atque 
ubi mare undis fuis eftuaria format. Magnus Kayeli 
finus in Boerone, ubi non tantum plana ac cznofa 
funt litora, fed ingentia quoque flumina , denfas in- 
primis harum arborum profert filvas in litore ; unde 
a multis annis lignum pro foco petitum eft pro ca- 
Viétoria. Magna Gelolo infula profundis fuis 
finibus mon tantum juxta litus amplis harum arborum 
filvis occupata eft, fed he ad ipfos usque montes 
crefcunt, ita ut hz vallibus inferviant, quibus natu- 
ra has infulas munivit in locis habitatis, ut facilis ad 
ipfas adpulfus prohibeatur. - 
_Ufus. Hoc fignum magnam cum Alno noftra habet 
proprietatem , quum nempe cenofo fepultum loco 
durabile admodum fit, unde & zdium fundamenta 
talibus locis, hujus arboris czfis ftipitibus 
tur, que fegmenta mortui viri vulgo vocan- 
tur. Ubi vero hoc lignum ficco exponitur loco, vel 
extra aquam eminet, facillime perit , magnosque , 
108, & pingues generat coffos, ante omnia autem te- 
redinem „que fiftulas fhas per totum dispergit ftipitem, 
nihilominus tamen ubi ficco ponitur in loco fub tectis 
s diu durabile eft , unde & non tantum edium po- 
s ex ipfo formantur, fed etiam clauftrorum pali; 
qui im hisce regionibus exftruuntur in magnum com- 
modum belli temporibus, quum ubique fere erette 
he arbores ad manus fint, palique ihi fupra terram 
per aliquot annos incorrupti manent, ubi vero fic: 
cum tangunt folum, intra annum putrefcunt. a 
mu 
barde fleenige grond , daar in de wortelen baar vaftigbeid 
hebben, hoewel de bovenfle en die ter żyde [taan , zeer 
Voos en Week zyń , zo dat men że gemakkelyk doorkappen en 
afbreeken kan, ook dewyl deze boomen zeer digt flaan , 
en een groot fiuk van den ftrand beflaan, zomtyds eenige 
mylen lang, met zodamige verwerringe van wortelen 
aan en door malkander , als of bet eene wortel was, zo 
kan men de Landen aan die zyde qualyk aandoen , detvył 
men ten minften een piftool-feboot, op veele plaatzen een 
roer-fchoot , en meer, over deze wortelen moet paffeeren, 
eer men aan 't drooge land komt, ^t welk voor de Inlan- 
ders niet 20 moeyelyk is, die daar over Jpringen als bok- 
ken , als voor een Europiaan ‚die beter verftant beeft van 
Jcbaatzen. 
. Dog waar men lange bylen vind, moet men een brugge 
van pianken over deze wortelen maken, of daar de mod- 
der niet te diepis, kapt men de wortelen door tot op den 
barden gront „’t welk onze Soldaten in de Ceramze oorlogen 
, wel geleert hebben. Welke boomen nu alleen Baan bier 
en daar op een zant-grónd , bebben baare wortelen ook web 
bloot, maar digt in een gedrongen, en: ftrax in ’t zant 
duykende, om vafte grond te zoeken. ` 
Sayzoen. Het heeft geen zeker Sayzoen, bloeyende de 
vrugtdragende op wei tyden, na de werfcheidentheid 
der Eilanden , en na baare diverze Moujfonnen. Op 
Amboina beb ik ze meeft zien bloeyen in de regen-maan- 
den „en de rype vruchten gevenin Oftober en November. 
Naam, Den generalen naam van alle deze boomen is 
Mangium. In? Maleyts Mangi Mangi. By zommige 
Schryvers in "t. Duyt/ch Wortel-boom, 't welk men 
met de Varinga niet vermengen moet. De eerfte zoorte 
noemen wy Mangium Celfum, om dat * de boogfłe em 
regtfte van ftam is onder alle. Item Mangium Legitimum; 
"t regte of eygentlyke Mangi Mangi. Op Maleyts Baco en 
Toncke. Zommige noemen 't Mangi Mangi Perampouan 
of wyfken, "t welk andere met beter reden de volgende 
zoorte toefchryven, Op, Ternaats Lolaro , en by onze Natie 
Lalary-hour. Op Macaffers Sala Sala. Amboin/th op Hitoe 
Tehy, op andere plaatzen Waccat en Waät, op Leyti- 
mor Watta Lopu, op Ooft-Ceram Akat, op Bonoa efi 
kleen Ceram Kakil, by de Chineezen Katya. 
Plaats. Deze wonderlyke water-boom is niet alleen 
meet bekent in alle Eilanden van water-Indiön „maar ook 
zyne gellagten vint men in Weft-Indiën, Africa, en de 
efter - deelen van 't náafte Zuyd-land &c. De cerfte 
zoorte wert op Amboina zelfs weinig gevonden, maar 
voorts op Ceram, Manipa, en Boero, in groote menigte, 
te weten in alle bogten en flreeken, daar wat flillezee is , 
vlakke ftranden , moeraffige gronden, dog op twee of drie 
voeten daar onder barde fieen-grond, en daar de zee met 
baar overvloeyen dis d poelen maakt. De p" bogt op 
Kayeli, op Boero, daar 't niet alleen vlakke en modde- 
rige flranden, maar groote rivieren beeft, is imzonder- 
beid met digte bofJchagien van deze boomen aan firand bes 
bleed, waar uyt men in ysi jaaren berwaarts al bet 
brandbout voor 't Kafteel Vittoria gebaalt beeft. Het 
groote Eyland Gelolo met zyne diepe inwyken, is niet 
alleen langs den ftrand met breede boffcben van deze boom 
voorzien, maar die gaan ook tot aan en in "t gebergte, 
zo dat dit de wallen zyn , waar mede de natuur deze 
Eslanden bewaart beeft aan bewoonde plaatzen, om bet 
gemakkelyk landen te beletten. 
Gebruik. Dit bout besft-veel eygenfchappen van ons 
Elfenhout , te weten om dat *t in een moeraffigen grond 
begraven zynde , zeer durabel is; daarom men de fon- 
damenten van gebowwen, die op zodanig gms ftaan ; 
met eenparige gekapte fkukken van dit bout lgt, welke 
mooten men: doode mannen noemt. Maar daar dit bout in 
drooge grond flaat , of buyten water uitfteekt , vergaat "t 
zeer ligt , gewint groote, dikke, vette wormen ; maar 
vooral komt "er den boor -worm zeer ligt in, die zyne 
pypen door ’t gebeele blok verfpreyt ; niet te min daar ze 
op "t drooge, en onder dak flaam , konnenze redelyk lang 
duuren: dies werden niet alleen fiylen van daar 
uyt t, maar ook PallifJaden van alderhande For- 
treffen, die a A Seen SEH Eilanden maakt 
tot een groot gerief imoorlogs-tyden, wanneer men. 
over me regte boomen by der band beeft , blyvende 
boven de aarde eenige jaren onverteert ; dog % verre ga 
* 
