104 HERBARII AMBOINENSIS LiberlV. cap. LVII; 
mum porro eft lignum non tantum foco, fed etiam 
furnis, in quibus calx & lateres excoquuntur, quum 
facillime ardeat, ingentemque excitet calorem. Si 
in culina adhibeatur, oportet elle ficcum , quin ftre- 
itum excitet nimium, moleftumque fundat odorem 
ulphureum cenofumque. ` 
Tinétores Chinenfes cortice utuntur ad lintea ni- 
gro inbuenda colore, ut & ad majora retia tingenda: 
Creatoris infuper fumma benignitas laudanda iterum 
venit in vili hac arbore, quod medullam nempe ejus 
fructus edulem creaverit , talibusque largitus fuerit in- 
fulis loco panis, in quibus pauca Sagou, Oryzz , fi- 
miliumque arborum invenitur copia, unde homines 
alioquin fuum habent victum , quales funt Boeronen- 
fes, Bonoenfes, ac prefertim populi Papoenfes in- 
fulas inhabitantes, qui magis rupes quam ipfam oc- 
cupant terram, ubi peregrini pre fame morerentur, 
eft enim miferabilis panis, quem ftomachus exoticus 
digerere non poffet : Preterea quoque compertum fuit, 
fructus iftis in locis productos multo delicatiores effe 
illis, qui in, Cerama, aliisque crefcunt infulis , ubi 
orofundiores funt paludes, freguentioresgue Sagus: 
Hic autem cibus (equefiki preparatur modo: Ma- 
turas fumunt filiquas, quas aque incoquunt , quam 
effundunt, dein ex filiquis apertis medullam tollunt, 
que calami craflitiem habet, iterumque hanc coquunt 
cum Calappi lympha vel pifcium jure, quam dein 
comedunt. Incole etiam non abhorrent ab arboris 
cortice, quem in cibum adhibent, quam fulphureus 
etiam ejus fit odor, quedam enim ejus fumunt fru- 
ftula, quz admifcent cibo Cocobo dicto , de quo actum 
fuit fupra in capite de Atuno litorea : compertum vero 
fuit, fi hic cortex nimium cibo fuit adjećtus, pećtori 
obeffe, Afthmaque caufare. Viridia eriam folia a 
plebe cruda comeduntur inftar Ulang ad BocafJan, 
quum gratum falfumque pr&beant faporem ex ipfo- 
rum fententia. 
pa, o Coffus in hoc se Co ligno digitum longus 
& craflus eft, fuperius latiffimus, ac fenfim angufta- 
tus, ex oéto magnis & quatuor parvis componitur 
plicis, qui obfcure fufcum habet caput, ac tres bre- 
ves parvosque pedes ab utraque parte, eftque albus, 
glaber, frigidus femper, & madidus. In ligno gehe- 
ratur, quod din in laco ficco fuit dennfitum, faci- 
leque lignum adrodens exaudiri poteft , lignum vero 
aquam projećtum , ftatim teredinem generat. 
- Mirabilem cum hoc ligno Ternatenfes inftituunt 
curam contra debilitatum virile robur, ejusque inpo- 
tentiam accidentalem , quod fummum habent arca- 
num, ac multiplicem ejus jaćtant experientiam : Hu- 
jus autem ligni palum fumunt , quem alicubi conli- 
gant » ut per binos tresve menfes in aqua falfa flu- 
uet , hujus dein fegmentum amputant fpithamam 
vel pedem longum , qui autem accuratiores funt, 
fpithamam perfećte longum , tresque digitos latum 
expetunt, hoc fupra porphyritim terunt crafliore fua 
parte, (imul cum forti aceto rubraque Zingibere, &- 
groque jejuno propinandum exhibent, quantum & 
quam fortiffime tolerare poteft , quo priftinum re- 
Cuperat robur. 
angi Mangi in provincia Quantung & Toncquien 
crefcens, haud multum ab hac prima differt fpecie, 
& fubfequenti quarta, que ambe ipfis Catya vocan- 
tur. Tantam adquirunt craffitiem , ut ex ipforum 
truncis navium gubernacula formari poflint , atque ex 
ipforum ipcurvis ramis anchorz. Breves ipfarum fru- 
us pauperibus penurie tempore pro cibis quoque in- 
ferviunt, fi Oryze proventus non fuccefferit , fructus 
enim medullam eximunt , parumque iftam contundunt, 
quam in aqua conterunt, & excoquunt, ex qua fari. 
nam componunt inftar Sagu- Mante , quam cum Ory- 
ze fe, commifcent, ex qua panes minores co- 
quunt. = 
Mangle , cujus fepius Indie Occidentalis fcriptores 
mentionem faciunt, pro una eademque arbore ha- 
benda eft , vel faltem adfinis eft Orientali Mangi 
Hour , fed errorem a ud illos plerumque detego, 
quod nempe Mangi Mangi non fatis norunt diftin- 
so ñ x fa torr ere an Doro radices ex 
Tam! s Tam inmi t i us eni ini. 
Euh. Nierenbergins libr. u Smal ima vend 
fub- 
* 
in de grond ftaan , verrottenze binnen °t jaar. Voorts: 
"t eene van de treffelykfte brandbouten , d allata M A 
keuken, maar ook tot kalk en fleen-ovens, brandende zeer 
ligt, en een geweldige bitte van zig gewende. In de keu- 
ken moet bet wat gedroogt zyn, anderzints kner[l "t te 
yes , en valt laftig met zynen fwaveligen en moeraffigen 
reuk. 
De Chineeze Verwers gebruyken de fcbor[fe onder *g - 
Jwart verwen, van "t linnen, als mede om groote netten 
daar mede te tanen: Nog blyft des Scheppers goedbeid in 
dezen veragten boom, dat by de beeft of ’t bert van de 
vrucht eetbaar beeft gemaakt , en zodanige Eylanden tot 
brood gegeven , daar weinige Sagoe, ryft, en diergelyke 
boomen waffen , daar men anders zyn nootdruft van beeft 
gelyk er zyn die van Boero, Bonoa „en inzonderbeid ala 
de Papoefe Eylanden , die meer op klippen , dan land 
woonen „en daar Vreemdelingen van bonger zouden moe- 
ten vergaan; want bet is een brood van elende , dat geen 
uytland/che maag verdragen kan. Daar en boven beeft 
men bevonden, dat de vruchten op voorńoemde Plaatzen 
veel fmakelyker zyn dan op Ceram, en andere Eylanden, 
“daar dieper moera[Jem , en meer Sagu-boomen gevonden 
werden; Deze kofi bereydenze aldus: Zy nemen de rype 
houwen, kooken die in t water op, "t welk! zy weggie- 
ten, daar na de bouwen geopent zynde , nemenze "t pit of 
merg daar uyt, "t welk in de dikte van een fcbaft is,en 
kooken "t nogmaals op met Kalappus-melk of vifch zop „en 
eten *t alzo. De Inlanders zyn ook niet vies van de {chorffe 
tot de koft te gebrwyken „ hoe fwavelig die van reuk is, 
want zy neemen ettelyke kleene fiukjes daar van, en vera 
mengen die onder de koft Cocoho genaamt , waar van 
boven in 't Kapittel van Atunus Litorea vermeld is, 
hoewel men bevind , dat de fcbor[Je te veel in de koft ge- 
bruykt ; de borft befwaart, en korten afem maakt. De 
groene bladeren werden van 't ge volkje ook raauw 
gegeten > gelyk Ulang tot Bocaffan , om datze aangenaam 
rak zyn, 20 zy gevoelen. 
De worm of Coflus die in "t bout groeyt , is een vin- 
ger lang en dik, vooren breetft, en allengskens toefmal- 
ende, beftaande wyt agi groote en vier kleene. vouwen, 
met een donker-bruyn hoofdeken, en drie kortesmoetjes „te 
weerzyden wit, glad „altyd kout „en vogtig. Hy groeyd 
in °t bout, dat een tyd lang op ’t drooge beeft „en 
men kan bem gemakkelyk in `t bout booren knagen., maar 
bet bout op "t water leggende, genereert ten eerften den 
boor-worm. Se > 
Een klugtige kuure maken de Ternatanen ook met dit 
bout , tegens de betoverde manlykheid, en zyn. verfwak- 
king , 't welk zy egter voor een groot gebeim bouden, em 
veelvoudige Experientie daar van roemen. Zy nemen 
een [parre van dit bout, binden die ergens vaft „en laten 
bem dus twee of drie maanden in zout water dryven, 
bier af kappenfe een fpaan van een [pan „of een voet lang; 
die curieujer zyn, willen bem precies een /pan lang en 
drie vingers breed hebben , die wryvenze op een [leen met 
bet dikfte eynd , t'zamen met flerken azyn en roden Gem- 
ber , en geven 't den Patient nugteren te drinken, zo veel 
en Pure by verdragen kan, waar door by weder fris zab 
werden. 
Het Mangi Mangi dat in de Provintie Quantung en 
Toncquien waft, ver/cbild niet veel van deze eerfte, 
en de volgende vierde zoorte, beyde by bunlieden Catya 
genaamt. Zy werden zo dik „dat men uyt den flam roers 
tot Vaartuygen , en uyt de kromme takken ankers kan 
maken. ‚De korte vruchten verftrekken de arme luyden 
in bongersnood ook voor koft, als "t rys-gewas niet wel 
Jlaagt, want zy memen de voornoemde ja uit de vruch- 
ten, kneuzen dat een weinig, wryven bet in water , ko- 
ken bet, en maken daar van een meel, als Sagu-Manta, 
't welk zy dan met rys-meel vermengen „ en broodjes 
daar af bakken. 
„Mangle, waar van de Schryvers van Weft - Indiën 
dikwils gewag maken, moet men «oor een en t zelfde , 
of immers voor een naafie zoorte van "t Ooft-Indifcbe 
Mangi Man Kagon See ik doorgaans by dezelve 
een abuys, dat xy 't Mangi Mangi niet veel weten te 
onderfc | van de Varinga, om dat beyde de boomen 
van baare takken wortelen in de aarde Jcbieten 5. 
den pares Plin. Tt Nierenbergius. Lib. 14 
cap. 38. befebryft eerft de regte Mangi Mangi, 
den naam van eg uyt Oviedus g awelk zeer = 
