IV Bock. LVIII Hofi. AMBOINSCH KRUYDBOER. ic; 
hfequenti Candelario convenit, que autem mox ad- 
o Eas dbi Fabricii Mordentis Clufio facto de mira- 
pili radicifera arbore circa Goam crefcente , de Varin- 
a intelligenda funt: Quique Fernandus Lopes Cafta- 
neda de Mangua fcribit, de noftra Mangi Mangi. 
Arbor quoque En/anda a Nierenbergio male Enlanda 
vocatur. Loanda in regno Congbo crefcens, & a Pi- 
afetia defcripta, arbor eft tam a Mangi Mangi, quam 
à Varinga diverfa, cum ultima autem optime conve- 
niens : Qua: Hiftoria Gallica Antillarum cap. 8. fcri- 
bit de arbore Pareluvier , poftea indicabitur in ca- 
pite de Mangio Candelario, 
Varinge non tantum radicem, ac potiffimum fub 
nomine Ficus Indie , led étiam hanc radiciferam 
arborem antiquis fuiffe notam fcriptoribus > videor 
mihi probare poffe inter alios ex Plinio qui libr. 
13. cap. 25. arbores defcribit , in aqua marina cre- 
fcentes foliis Lauro & Olee fimilibus , immo to- 
tum Orientalem oceanum talibus effe repletum arbo- 
ribus. Videtur autem ex more iftorum temporum res 
obfcure admodum ad ipfum fuiffe delatas, magisque 
obfcure ab ipfo defcriptas , eodem enim in Capite 
Fucum , Algam , Arbores, & Coralliorum frutices 
ifcet. 4 yt 
res infuper Mangue fcu Mangle fpecies fcribit Pifo. 
libr. 4. cap. 42. in Brafilia crefcentes, quarum bi- 
ne priores fpecies nullam cum noftro Mangi Mangi 
babent adfinitatem , fed tertia peculiariter Brafilianis 
Guapariba , Portugallis Mangue Verdadeiro dicta , 
fere cum fubfequenti noftro Mangio Candelario con: 
venit, longas enim fufcasque gerit filiquas , intus 
` amara repletas medulla, binas fimul dependentes, 
ue decidentes magis cancrorum quam hominum in- 
erviunt nutrimento ; ita autem litora obcupat, ut fe- 
re nemo ad ca adpellere poffit, ubique ex ramis fuis 
radices in terram emittens. Ejus vero radix mollis 
eft & aquofa , qua confciffa , fupra carbones tofta, ve- 
nenatisque ictibus pifcis Nigui, qui hisce in terris vo- 
catur Ican Swangi, inpofita dolorem fedat, vulnus- 
ue curat , licet in initio dolor exacerbetur , fed dein 
fenfim decrefcit, quod promptum eft remedium ac 
folatium pifcatoribus , qui illud primum detexerunt, 
noftroque indicarunt populo. 
` Fufeus trunci cortex ibi quoque adhibetur ad retia 
tingenda. Incole noftri de ufu corticis nil norunt, 
fed medullam fru&uum fub cineribus torrent, quam 
i&ui fenfim adplicant. Fruétuum cortex cum pulligi- 
ne contritus arma clypeosque eleganti obducit ac tin- 
git colorc, ita ut Iplénucane, | 
In Rumpbii Adpendice hac adduntur. 
+ 
* in Hort. Malab. part. 6. Fig. 31. tres hujus arbo- 
ris diferibuntur fpecies fub nomine Candel , quaruin 
rima fpecies Malabarice proprie vocatur Candel, 
Portugallice Pao Salgoedo Macho. Belgice Run-boom, 
ue figura, defcriptione, & ufu cum noftro convenit 
Ka Cel/o. Subfequens Figura y Pee Candel dicta, 
Portugallice Salgeyra Mamato , Belgice wilde Run- 
boom , noftrum mentitur Mángium Candelarium, vel fal- 
tem fubfequens Tsjerou Candel, Portugallice Bak 
Major diéta , Belgice water-Run-boom. Figut. 38. Pou 
Kee e Salgeyra Ferma, Belgice kleyne 
un-boom, quandam habet convenientiam cum Man- 
gio Fruticante , Mangium vero Cafeolare part..3. Fig. 
40. defcribitur fub Malabarico nomine Blatti, Por, 
tugallico Famboe de Mato, Belgico Sterre-bollen, 
Tabula Sexagefima Octava 
Ramum exhibet Mangi celfi. 
Ubi Litt. A, Ejus caliculatum denotat. 
B. Florem cum fructus rudimento 
C. Fruttum ipfüm pericarpio contentum. 
Tom. III, ÖBSER- 
met ons Mangium, en inzonderbeid met ’t bier aan vole 
gende Candelarium over een komt: Maar bet gten by 
ftrax daar 4 voegt ‘uyt "t verbaal van Fabricio Mora 
dente aan Clufio gedaan, van de wonderlyke Wortel- 
boom omtreht Goa «vá ende, moet men van de Waringa 
verftaan ; en *t gene Fernandes Lopes Caftagneda van 
de Mangue febryft , wederom van onze Mangi Mangi. 
En den boom Enlanda by Nierenbereius gual: & Enlanda 
un y BIUS qual y, 
genaanit. De Loanda in ’t Koninkryk Conga waffende, 
en door Pigafetta be/chreven , is een boom zo wel van de 
Mangi'Mangi, als de Waringa ver/chillende , dog met 
den laatften beft overeenkomende. Wat de Franfcbe Hi- 
Joie Antill. cap. 8. fchryft van den boom Pareluvier , 
zal bier na gezegt worden in  Kapittel van Mangium 
Candelaium. ` ^. 
Dat nu niet alleen de wortel boom Varinga, en «vel 
meejt onder de naam van Ficus Indica, maar ook deze 
wortel-boom de oude Scbryvers niet onbekent zy geweelt ; 
dunkt my, kan ik merkelyk bexoyzen , onder anderen uyt 
Plinius, dewelke Lib. 13. cap. 25. boomen bejcbryft , 
die in zee-water groeyen, met bladeren den Laurier- en 
Olyfboom gelyk „ja dat den gebeelen Orientaal/chen Oce- 
aan vervult xy met diergelyke boomen. Dog zo ’t /chynt 
na die tyds manier , zyn bem die dingen wat donker aan- 
gebragt , en nog donkerder van bem be/chreven; want in 
‘tzelfde Kapittel mengt by «vier , kroos, boomen , en 
beefters , allegaar door malkander, ` 
Nog drie zoorten van Mangue of Mangle /cbryft ons 
Dr. Pifo. libr. 4. cap. 42. in Brafil waflende , waar 
van de twee eerfle zoorten geen gemeenfchap bebben met 
onze Mangi Mangi, maar de derde in 't byzonder op 
Brafiliaans Guapariba, Portugees Mague Verdadeiro , 
komt ten naaflen by met ons EE angium Candes 
larium over cen, want bet draagt lange bruynachtige 
bouwen, binnen met een bitter mer gevuli , twee entwee 
by malkander bangende , dewelke afonllendo ; meer dienen 
tot een voetzel van de krabben, dan de menfcben. Het 
beflaat de flranden zodanig , dat men, dezelve kwalyk kan 
aandoen, over al wyt zyne takken wortelen in de aarde 
Jcbietende. Zyn wortel, is week en waterachtig , dewelke 
in fiukken gefneeden, op koolen gebraden, en gelegt op 
de fenynige fleeken van den Vifch Nigui, zynde bier te 
lande den Ican Swangi, beneemt de pyn, en Äer Belt bet 
lidt , boewel de pyn in 't eerfle vermeerdert „maar daar na 
allengskens vermindert; een trooftelyk en gereed genees- 
middel voor de Viffchers , die zulx eerft ontdekt , en aan 
ons Volk geopenbaart bebben. | 
De bruyne [chor[Je des lams werd aldaar ook gebruykt 
om de vifch-netten mede te tanen. Onze Inlanders weten 
wan 't gebruyk des wortels niets ‚maar wel uyt 't merg en 
pit der vruchten, datze onder de a[fcbe beet braden , daar 
na ep den fteek wat ver bouden, en ullengskens naderen, 
De fchelle der Orucbren met eenig aser gewreven , 
werjt de Jcbilden, [choon [wart en blinkende , als mede de 
Caleba[Jen, 
Dit werd e in bet Aanhangzel van Rumphius 
bygedaan. 
. In Hort. Malab. part. 6. Fig. 31. werden zer 20075 
ten van dezen boom befchreven onder den naam van Cane 
del, waar van de eerfte zoorte in "t Malabaars genaamt 
is Candel, in’t Portugee/ch Pao Salgoedo Macho, in’t 
Duitfcb Run-boom, in figuur, befchryving , engebruyk, 
over een komende met ons Mangium Celfum. De vol. 
ende Tabula 34. genaamt Pee Candel , int Portugeefeb 
algeyra Mamato , in °t Duit/cb wilde Run-boom, 
wil ons Mangium Candelarium zyn , of immers bet vol, 
gende Tsjerou Candel, in t Portugeé/ch Salgeyra Ma- 
jor, in °t Duitfcb water- Run-boom. Fig. 38. Pou 
Candel, Portugee/ch Salgeyra Ferma, Duyt/ch kleene 
Run-boom, beeft eenige overeenkomt met ons Mane 
gium Fruticans; maar bet Mangium Cafeolare wert 
belchreven Part. 3. fig. 40. onder den Malabaarzen naam 
Blatti, Portuga ços amboe de Mato, Duit/ch Sterres 
" bollen. 
De acht-en-zestigfte Plaat 
Vertoont een Tak van de hooge Mangi-Boom, | 
Alwaar Lett. A. deszelfs Bloem met de kelk vertoonts 
B. De Bloem in zig bevattende het beginzel des vruchtss 
C. De vrucht zelfs, met zyn kelk omvangen, 
o AAN. 
